İSLAM HUKUKUNUN ÇATIŞMA VE GERİLİM ALANLARINDAN BİRİ OLARAK VAHİY VE AKIL

Shlomo PINES - Çeviren: U. Murat KILAVUZ

1936’da Berlin’de yayınlanan Beiträge zur Islamischen Atomenlehre’de Kelâm’ın atomcu öğretileriyle çeşitli Hint felsefî veya teolojik sistemlerinin atomcu öğretileri arasındaki benzerliğe dikkat çekmiş, ancak bu benzerlikleri açıklayan belirli bir hipotez ortaya koyamamıştım. Zikri geçen çalışmada, Cehm’in Sümeniyye ile tartışmasından bahseden bazı İslâmî kaynaklara da atıfta bulunmuş,[1] ancak söz konusu tartışmada üzerinde durulan hususların ilk dönem İslâm öğretisi üzerindeki etkilerini –bu makalede yapacağım şekilde- tartışmamıştım.

Beiträge’ı yazdığım sırada Hint ve İslâm atom teorileri arasındaki benzerlikleri açıklayan bir hipotez formüle edememem, şimdi öyle inanıyorum ki, yedinci yüzyılın ilk yarısındaki Orta Asya’da din ve ilim adamlığına dair ulaşılabilecek bir bilgi kaynağı bulamamam nedeniyle idi. Bu durum, Arap cedelcileri ve mezhepler tarihi yazarlarının eserlerinde Cehm’in Budistlerle tartışmasına dair tek tük anlatım ve atıfları yorumlamama da zemin hazırlamıştı.

620 (veya m. 627)’de bir Budist rahip olan Çinli seyyah Yuan Chuang, “Batı ülkeleri”ne doğru, son durağı Hindistan olacak seyahatine başladı. Dönüşünde beraberinde 657 Budist eseri[2] getirdi ve hayatının son yirmi yılını bunların yetmiş beşini tercüme etmeye adadı.

O, “Batı ülkeleri”ne dair anlatımlarında, Budist hareketler ve topluluklar hakkında burada yalnızca iki örneğini iktibas edeceğimiz çeşitli ayrıntılar vermektedir.

Belh şehrini anlatırken, şu Budist yapılardan söz eder: Yüz manastır, bir tapınak ve birkaç yüz Stūpa[3]. Üç bin Budist rahip, Budizm’in Hināyāna mezhebinin öğretisi üzerinde çalışmaktadır.

644’te, Yuan Chuang’ın ziyaretinden kısa süre sonra Belh Müslüman fatihler tarafından ele geçirilmiştir.

Seyyahımıza göre, Afganistan’ın Begram bölgesindeki Kāpisā krallığında altı bin rahibin Mahāyāna Budizmi’nin öğretilerini işlediği yüz manastır vardır. Bu bölgede, Hināyāna Budizmi’nin öğretilerini işleyen yaklaşık 300 rahibin yaşadığı bir manastırdan da söz eder. Bunların yanı sıra 1000 civarında da “sapkın (heretic)”, yani Budist olmayan Hint mezheplerine mensup kimse mevcuttur.

Yuan Chuang’ın örnekleri çoğaltılabilecek bu ifadeleri, gerek Orta Asya’da Müslümanlar tarafından fethedilen ve gerekse bu yayılmanın kendilerini yakın temasa geçirdiği ülkelerin, Budist misyoner faaliyetlerinden yoğun biçimde etkilendiği ve bunların, Asya’nın birkaç yüzyıllık bir süreçte çeşitli derecelerde dönüşüm geçiren ve yerel seçkinleri Budist düşüncesi tarafından biçimlendirilen bu kayda değer kesiminin bir parçasını oluşturduğunu ortaya koymaktadır.

Budist misyoner faaliyetleri arasında, zaman zaman araştırma merkezi işlevine de sahip olan manastırlar kurmak vardı. Bu, orijinali itibariyle Sanskritçe[4] yazılmış olan Budist metinlerin temin edildiği ve yerel dillere yapılan çevirilere artık ulaşılabildiği anlamına gelmekteydi. Tercüme edilen ve incelenen metinlerin bir kısmı doktrinal veya daha uygun bir ifadeyle felsefî olarak isimlendirilebilecek eserlerdi (Çin ve Tibet’te durum bu idi).

Bu tür Budist eserler çoğu zaman polemiklerle doludur ve dikkatli bir okuyucu, yalnızca bu eserlerin müelliflerinin görüşlerini anlamakla kalmaz, aynı zamanda bu görüşlerden farklılık arz eden Hint felsefî bakış açıları hakkında büyük bir bilgi birikimine de sahip olur.[5]

Bu noktada Cehm b. Safvân’ın Sümeniyye ile tartışmasını artık gözden geçirebiliriz.[6]