MU’TEZİLE’NİN FIKIH USÛLÜNDEKİ YERİ VE ETKİSİ

Yüksel MACİT

Mu’tezile denince daha çok itikadî ve kelâmî bir mezhep hatıra gelir, ancak onlar fıkıh ve fıkıh usûlü ile de ilgilenmişlerdir; bu alanda görüşleri ve eserleri vardır. Fürû’ fıkıhla ilgili eserleri günümüze gelmese de, fıkıh usûlü alanında bazı eserleri günümüze ulaşmıştır ve matbu olarak mevcuttur. Mu’tezile, felsefî bakış açısına sahip olmalarının etkisiyle fıkıh usûlü ilmiyle daha fazla meşgul olmuşlardır. Bilindiği üzere felsefe, ilkelerin ilmidir, usûl de ilkeler cümlesindendir.

Mu’tezile’nin fıkıh usûlü ile ilgili eserleri yeterince incelenip tanınmadığından, “Mu’tezile’nin çoğunluğu fıkıhta Hanefî’dir”[1] şeklinde bir iddia ortaya atılmış ve bu şifahî olarak da yayılmıştır. Bu iddianın herhangi bir tarihî kaynağı yoktur. Belki, ez-Zemahşerî (ö. 538/1143) gibi fıkıhta Hanefî, itikatta Mu’tezilî birkaç âlimin olmasının verdiği izlenimle böyle bir hükme varılmış olabilir. Son dönemlerinde Mu’tezile baskı altında tutulunca bazı Mu’tezilîler Hanefîlerin, birçoğu ise Zeydîlerin içine girmiştir. Ancak Mu’tezile’yi temsil eden Basra ve Bağdat Mu’tezilesi şeyhlerinin Hanefî mezhebiyle alâkaları yoktur. Hatta onlardan bazıları Ehl-i re’ye karşı eserler yazmıştır.[2] Kâdî Abdülcebbâr’ın (ö. 415/1025) da fıkıhta Şâfiî olduğu iddia edilir.[3] Fakat Kâdî Abdülcebbâr başlangıçta usûlde Eş’arî, fürû’da Şâfiî mezhebinden olmakla birlikte sonra Mu’tezile’ye geçmiştir. Bu hususta İbnü’l-Murtazâ (ö. 840/1437) şöyle der: “Kâdî Abdülcebbâr başlangıçta usûlde Eş’arî, fürû’da Şâfiî mezhebindendi, ulema meclisine girince düşündü, tartıştı, hakkı tanıdı, ona boyun eğdi ve Ebû İshak b. Ayyâş’a vardı, bir müddet onun yanında kaldı, akranlarına üstün geldi, zamanının birinci adamı oldu.”[4] Bu tespitte Kâdî Abdülcebbâr’ın Mu’tezile’ye geçişi biraz üstü kapalı ifade edilse de, Kâdî Abdülcebbâr’ın eş-Şer’iyyât ’ı (el-Muğnî XVII) incelendiğinde onun Şâfiîlikte kalmadığı görülür, çünkü Kâdî Abdülcebbâr, eş-Şâfiî (ö. 204/819) ve onun ashâbından sıradan bir üslûpla görüş nakleder, onları savunmaz, onları tenkit eder; kendisi Hanefîler gibi, Kur’an’ın sünnet ile nesh edilebileceği görüşünde olmakla birlikte, Şâfiî’nin aksi görüşte olduğunu ve daha sonra gelen Şâfiîlerin, Şâfiî’nin bu görüşünü nasıl tevil ettiklerini kaydeder.[5] Şâfiîlerin kıyası ispat tarzlarını beğenmez.[6] Kâdî Abdülcebbâr’ın bazı görüşleri Şâfiîlere değil, Hanefîlere yakındır; Kâdî Abdülcebbâr’ın tahsis ve nesh anlayışı büyük ölçüde Hanefîlerin görüşüyle örtüşür[7] ve İbnü’l-Murtazâ’nın naklettiğine göre Kâdî Abdülcebbâr, Hanefî Ebû Abdullah’tan (ö. 369/979) fıkıh öğrenmek istemiştir.[8] Kâdî Abdülcebbâr, eş-Şer’iyyât ’ta, “Şeyhimiz” dediği Ebû Abdullah’tan çok görüş naklettiğine ve bazılarına katıldığına göre,[9] ondan Hanefî fıkhını öğrenmiş ve etkilenmiş olabilir. Bununla birlikte Kâdî Abdülcebbâr, Hanefî mezhebine de tâbi değildir; eş-Şer’iyyât ’ta, “Şeyhlerimiz beyan etmiştir” diyerek Mu’tezile’den çok görüş nakleder.[10] Yine “Şeyhimiz” dediği Ebû Ali el-Cübbâî (ö. 303/915) ve Ebû Hâşim el-Cübbâî’ye (ö. 321/933) sıkça atıfta bulunur ve onların birçok görüşüne katılır.[11]

Diğer taraftan Kâdî Abdülcebbâr, Mu’tezile’nin ortak görüşü olan husun-kubuh anlayışının bir yansıması olarak teklifi, aklî teklif ve şer’î teklif diye iki kısma ayırır.[12] Bu cümleden olarak aklî hüküm ve şer’î hüküm ayırımı yapar; akıl ile bilinen hükümleri şer’e izafe etmeye gerek yok, şer’ ile bilenen hükümler şer’e izafe edilir der ve şer’in (şeriat) alanını akılla bilinmeyen alan olarak sınırlar.[13] Bu durum diğer mezheplerin fıkıh usûllerinde yoktur. Mu’tezile’nin fıkıh usûlü anlayışını diğerlerinden ayıran en önemli özelliklerden biri budur. Kâdî Abdülcebbâr ve Mu’tezilî talebesi Ebü’l-Huseyn el-Basrî (ö. 436/1044), hemen hemen bütün fıkıh usûlü konularını hasen ve kabih (güzel ve çirkin) kavramlarıyla bağlantılı olarak işlerler. Örneğin, kıyas ile teabbüd (amel) kabih değildir, derler.[14] Hanefî hukukçusu es-Serahsî (ö. 490/1097), Mu’tezile fıkıh usûlünü ilgilendiren bir konuda şöyle der: “Ashâbımızdan bazısı iddia etti ki, şer’î illetlerde tahsis caizdir ve bu selefin yoluna ve Ehl-i sünnet mezhebine aykırı değildir. Bu görüşü söyleyen hatalıdır. Selefimizin görüşlerinden memnun olan kimselerin mezhebine göre şer’î illetlerde tahsis caiz değildir; ona caiz diyen kimse, Ehl-i sünnete muhaliftir, usûllerinde Mu’tezile’nin görüşlerine meyyaldir.” [15]

Bunlar Mu’tezile’nin bir fıkıh usûlü anlayışı olduğunu gösterir. Usûl fürû’a da yansır. Bu hususu ve geçen aksi iddiayı başka çalışmalarımızda ayrıntılı olarak ele almıştık,[16] ancak yeni bazı çalışmalarda da yaygın söylemin etkisiyle, “Mu’tezilîler genelde fıkıhta Hanefî oldukları halde o (Kâdî Abdülcebbâr) Şâfiî’dir”[17] dendiğinden, bu hususu tekrar hatırlattık. Mu’tezile hakkında çalışmalar çoğaldıkça, bu mezhep, bütün yönleriyle ortaya çıkacaktır. Bazı şeyler zamanla anlaşılır. Bu makalede Mu’tezile’nin genel fıkıh usûlü ilmindeki yerini ve etkilerini tespit etmeye çalışacağız. Fıkıh usûlünde mezheplerin farklı anlayışları olsa da ortak noktaları da çoktur. Bu bakımdan genel bir fıkıh usûlü ilminden söz edilebilir. Bütünü oluşturan parçaların birbirine etkisi de bütüne döner. Bu nedenle Mu’tezile’nin Şîa ve Ehl-i sünnetten meşhur bazı fıkıh usûlcüleri üzerinde etkisini mukayeseli olarak ele alacağız.