MU’TEZİLE’DE BİLGİNİN KAYNAĞI VE DEĞERİ

Kenan YAKUBOĞLU

Felsefenin temel disiplinlerinden biri olarak kabul edilen bilgi problemi (epistemoloji), ilk çağdan itibaren entelektüel bilme çabalarının kriterini belirleme adına bilginin kaynağı, değeri ve bilgimizin dış dünya gerçekliğini ne ölçüde yansıtabildiği tartışmalarını kapsayan bir disiplin olarak gelişmiştir.[1]

İslam düşüncesinde de bilgi problemi daha çok kelâmcıların ve felsefecilerin tartıştığı bir konu olarak bilinmekle birlikte; İslamî ilimlerin güvenilir bilgi temeline dayandırılması gereği açısından hemen bütün din bilginlerinin yakından ilgilendikleri bir problemdir.

Hz. Muhammed’in (A.S.) vefatından sonra problemlerini dinî metinlere bakarak çözmeye çalışmak durumunda kalan Müslümanların elinde iki referans kaynağı bulunuyordu. Bunlardan biri, bütün Müslümanların tartışmasız kabul ettikleri ve sıkı bir şekilde korunmakta olan Kur’an metni, diğeri de Hz. Peygamber’in 23 yıllık peygamberlik hayatı süresince ortaya koyduğu çözümler, uygulamalar ve sözleri. Ancak, üzerinde ittifakın söz konusu olduğu birinci referans kaynağı olarak Kur’an’ın gündelik problemlerin çözümü konusunda somut öneriler sunmaması ve ayetlerin farklı yorumlara açık olması ikinci kaynak olarak Hz. Peygamber’in sünnetini daha bir önemli hale getirmekteydi. Hz. Peygamber’in, peygamberliği boyunca çeşitli topluluklar içinde yaptığı konuşmalar ve Müslümanlara verdiği öğütler (hadisler) yazılarak muhafaza edilmediği için sadece duyanların akıllarında kaldığı kadarıyla bilinmekteydi. Bu da zaman içinde hangi sözlerin bütünüyle Hz. Peygamber’e ait olduğu ve bunun nasıl bilinebileceği konusunda yöntem tartışmalarını ortaya çıkarmıştır. Bu tartışmalar, özellikle metodoloji (usul) konusunda İslam bilginlerini; bilginin kaynağı olarak kabul edilen doğru haber (haber-i sâdık)’in hangi kriterlerlere dayandırılması gerektiği ve güvenilir bilginin nasıl sağlanacağı problemi üzerinde yoğunlaşmaya yöneltmiştir. Bu problem, kelâm başta olmak üzere fıkıh, hadis, tefsir gibi disiplinlerle ilgilenen bilginler tarafından farklı açılardan ele alınmıştır.

Öte yandan, genişleyen İslam coğrafyası üzerindeki yabancı kültürlerle tanışan Müslümanların, yeni fikir ve kavramlarla İslam kültürünü zenginleştirmek için yoğun bir çaba içine girdikleri ve İslam medeniyetine evrensel bir yorum kazandırmaya çalıştıkları bilinmektedir. Entelektüel etkinliği üstün bir değer olarak gören İslam’ın kutsal kitabı Kur’an’da yaratıcı mutlak varlık Allah’tan sonra en çok vurgunun bilgi kavramına yapıldığı düşünülürse;[2] böyle bir Kitab’ın muhatabı olan Müslümanların kurduğu medeniyetin, kendisinden önceki bilgi birikimini de kullanarak –özellikle X-XIII. Asırlarda- insanlığa büyük kazanımlar sağlaması beklenen bir olgudur.[3]

Müslüman bilginlerin geleneksel bilgi etkinliğinin kelâm, felsefe ve tasavvuf olarak isimlendirilen üç temel perspektif halinde şekillendiği görülmektedir. İnsanî bilme alanlarının üzerinde olabildiğince yoğunlaşarak ortaya konulan söz konusu disiplinlerin her biri kendi açılarından farklı epistemolojiler ortaya koymuşlardır. Dolayısıyla İslam dünyasındaki epistemoloji anlayışı bu üç disiplinin ortaya koyduğu farklı perspektifler içermektedir. Söz konusu disiplinler içinde bilgi problemini akılcı bir perspektif ortaya koyarak ele alan ve felsefeye yakın bir çizgi izleyen kelâm, İslamî ilimler sistemi içinde önemli bir yere sahiptir.

Ehl-i nazar, ehl-i bürhân, ehl-i re’y, ehl-i istidlâl, ehl-i kıyâs ve ehl-i te’vîl gibi isimlerle de anılan kelâm bilginleri, İslam ilimler sistemi içinde akla daha fazla önem verdikleri için akılcı perspektife sahip olarak kabul edilmişler ve zaman zaman da ağır eleştirilere uğramışlardır.[4]

Sistemli bir İslamî ilim anlamında Mu’tezile bilginleri tarafından kurulan ve geliştirilen kelâm disiplini, felsefî fikirlerle beslenen, akla ve mantığa dayalı bir düşünce sistemi olarak kabul edilmektedir.[5] Söz konusu felsefî bağın nedeni kelâm disiplininin Mu’tezile bilginleri tarafından geliştirilmiş olmasına ve onların da felsefe ile ilişki içinde bulunmalarına bağlanmaktadır.[6]

İslam düşüncesinde, özellikle îtikâdî mezhepler tarihinde önemli bir yere sahip bulunan Mu’tezile mezhebinin bu ismi nereden aldığı ve nasıl teşekkül ettiği hususunda farklı görüşler ileri sürülmektedir. Bir çok kaynakta Mu’tezile’nin kurucusu olarak kabul edilen Vâsıl b. Atâ’nın (öl. 131/748); mürtekib-i kebîrenin (büyük günah işleyenin) durumu konusunda hocası Hasan-ı Basrî’den farklı görüş ileri sürmesi sonucu hocasının meclisini terk ettiği için “ayrılanlar” anlamında bu isimle nitelendirildikleri belirtilmektedir. Başka bir görüşe göre ise Mu’tezile ismi daha eskilere, Hz. Ali zamanına kadar götürülmekte; o dönemde çıkan anlaşmazlıklarda hiç bir tarafı tutmayan tarafsızların Mu’tezile (tarafsızlar) ismiyle anıldıkları kaydedilmektedir. Hayatının kırk yılını Mu’tezile mezhebi içinde geçiren ve daha sonra Eş’ariyye mezhebinin kurucusu olan Ebu’l-Hasan el-Eş’arî (öl. 324/936); Vâsıl b. Atâ’nın mürtekib-i kebîre konusunda icmâ-ı ümmete muhalefet ettiği için bu adla anılmış olduğunu belirtmektedir.[7]

Bütün bu rivayetler Mu’tezile ezhebinin ortaya çıkışı konusunda fikir vermekle beraber hangisinin gerçek neden olduğunu kestirmek oldukça zordur. Ancak bütün bu görüşlerden iki yönlü izlenim edinilebilir: Birincisi, Mu’tezile nitelemesinin bu görüşe bağlı olanlara hasımları tarafından kötüleme amacıyla verilmiş olduğudur. Çünkü ayrılanlar bölünmeye yol açmışlar, birliği bozup ayrı fırka olmuşlardır. İkinci olarak da, alternatif bir siyasal tercihin Mu’tezile okulunun ortaya çıkmasına zemin hazırladığına ilişkin görüştür.[8] Mu’tezile adının yalnız muhalifleri tarafından kullanıldığını kabul etmek pek mümkün değildir. Çünkü bu ismin Mu’tezile bilginleri tarafından da kullanıldığı bilinmektedir.[9] Diğer taraftan, bazı fikirlerinin siyasal olaylardan etkilendiği görülmekle birlikte, siyasal bir alternatifin Mu’tezile disiplininin amacı olarak görülemeyeceği de açıktır.

Mu’tezile bilginlerinin kendileri için kullandıkları ehlü’l-adl ve’t-tevhîd tanımlamasında öne çıkan tevhid ve adalet[10] kavramlarının konjonktürel açıdan önemli olduğu ve Mu’tezile bilginlerinin de bu kavramlara özel olarak vurgu yaptıkları anlaşılmaktadır.

Tevhid konusunda Mu’tezile bilginlerinin ortaya koyduğu bu hassas tavrın konjonktürel açıdan önemli nedenlerinin bulunduğu, Halku’l-Kur’ân[11] ve sıfatlar[12] konusundaki fikirlerin kendiliğinden ortaya çıkmadığı, İslam’ın tevhid ilkesini Hıristiyanların itirazlarına karşı koruma kaygısından doğduğu ifade edilmektedir. Bilindiği gibi Müslümanlar Hıristiyanları teslis inancından dolayı kâfir olarak nitelemektedirler. Onlar da Arapça biliyorlardı ve Müslümanların karşısına Kur’an’daki Hz. İsa’nın kelimetullah oluşunu kelâmullah’ın ezelî oluşuyla karşılaştırıyorlar ve şöyle diyorlardı: “Bizde İsa kelimetullah’tır, sizde de Kur’an logos’tur; yani her ikisi de ezelîdir.”[13] Dolayısıyla bu konuda Mu’tezile bilginleri tarafından ortaya konulan hassasiyetin kendi içinde oldukça haklı nedenleri olduğu görülmektedir.

Öte yandan Mu’tezile’nin adalet kavramına böylesine önem vermesinin de özellikle iki amaca dayandığı söylenebilir:

Birincisi, Allah’ın mutlak adaleti ve ahlâkî mükemmelliğini her türlü eksiklik şaibesinden uzak tutmak,

İkincisi de insanın dinî, ahlâkî vb. yükümlülük ve sorumluluklarını mantıksal açıdan tutarlı bir zemin üzerine oturtarak insanın, eylemlerinin yegâne sorumlusu olduğu anlayışını pekiştirmek.

Mu’tezile ekolünün rasyonel yaklaşımı, İslam topraklarının genişlediği ve yabancı inanç ve kültürlerle karşı karşıya geldiği ilk yüzyıllarda aşırı-sapkın fikirlere karşı önemli bir savunma mekânizması geliştirmiş; söz konusu argümanlar daha sonra ortaya çıkan Ehl-i Sünnet bilginleri tarafından da önemli ölçüde kullanılmıştır.[14]