Araştırma Makalesi

Sahtekârlığın Tarihi Bilim+Siyaset=Oryantalizm -Musul Kadısı İmam Alizâde'nin Mektubu-

History of Fraud: Science+Politics=Orientalism -The letter of Imam Alizâde, the Cadi of Mosul-

Öz

Jacques Barzun-Henry F. Graff ikilisi tarafından yazılan ve ilk kez 1957 yılında The Modern Researcher adıyla basılan kitabın "First Principles: Research and Report as Historian’s Work" adlı ilk bölümünde kullandıkları bir vesika (Musul Kadısı İmam Alizade’nin mektubu), elinizdeki makalenin kaleme alınmasına sebep olmuştur. Vesikada bir Türk görevlisinin İngiliz Arkeolog Layard’a yazdığı mektuptan bahisle Türklerin istatistik ilminden haberdar olmadıkları anlatılmaktadır. Sözkonusu vesika, Barzun ve Graff ikilisinin yaptıklarına benzer bir amaçla (Müslümanların bilimsel zihniyetten ne denli uzak olduklarını göstermek maksadıyla) bundan yüzyirmi küsur yıl önce, 29 Mart 1883’te bu sefer Ernest Renan tarafından Sorbonne’da seçkin bir dinleyici kitlesi önünde aktarılmış ve ertesi gün de (30 Mart 1883’te) Journal des Débats’ta yayımlanan konferans metni içerisinde yerini almıştı. Renan, "L’Islamisme et la Science" başlığı altında verdiği bu konferansta, İslâm’ın bilime ve bilimsel faaliyetlere bakışını eleştiriyor, İslâm Dini’nin terakkî ve takâmüle mâni olduğunu, bilimsel gelişmelerin önünü kestiğini, mensuplarını da en nihayet kendilerine acınacak bir hâle düşürdüğünü ‘dünyaya’ ilân ediyordu. Bu yazı, Musul Kadısı İmam Alizade’nin mektubu hakkında yapılan tartışmalara ışık tutmaya ve bağlamından koparılmış bir metnin anlamının art niyetli okumalar aracılığı ile nasıl saptırıldığını göstermeye çalışmaktadır.
This article has been penned on the occasion of a document used in the first chapter, entitled "First Principles: Research and Report as Historian’s Work", of the book, named The Modern Researcher, written by the two authors, Jacques Barzun-Henry F. Graff, published in 1957. This document mentions about the Turks’ lack of knowledge in statistics based on a letter written by a Turkish official to the British archeologist Layard. The above mentioned document, just as used in the same aim by Barzun and Graff -i.e., to prove how Muslims are backward in scientific mentality- was called for again, and for the same agenda nearly one hun- dred twenty years ago (in March 29, 1883), and presented as a conference paper by Ernest Renan at Sorbonne in front of an elect audience and published next day in Journal des Débats. In this paper, titled ""L’Islamisme et la Science", Renan criticizes the attitude of Islam towards science and scientific endeavors; and announce to "the world" that Islam is an obstacle in the path of progress and evolution, impedes scientific developments, and leads its fellows backward and pitiful situation. This article aims both at shedding light on discussions over the aforementioned letter written by Imam Alizâde, the Cadi of Mosul, and at showing how meaning of a text is distorted through prejudicial readings via disjointing it from its context.

Anahtar Kelimeler

Musul Kadısı, Renan, Namık Kemal, Layard, İslâm ve Bilim, Oryantalizm, Oksidantalizm
Cadi Of Mosul, Namik Kemal, Layard, Islam And Science, Orieantalism, Occidentalism

Kaynakça

  • Afganî, Cemâleddin (1883), “el-İslâm ve’l-İlm”, (ed. Ali Şeleş), Silsiletu’l-A’mâl’il-Mechule/Cemâleddin el-Afganî, s. 115-116; London, 1987 (el-Basîr, 3 Mayıs 1883, s. 2’den).
  • Afganî, Cemâleddin (1883), “L’Islamisme et la Science”, (Çev. Homa Pakdaman), Djamâl-ed-din Assad Abadi dit Afghani, s. 290-291; Paris, 1969.
  • Afganî, Cemâleddin (1883), “Au Directur du Journal des Débats”, Journal des Débats, Paris, 18 Mayıs 1883.
  • Afganî, Cemâleddin (1883), “Réponse de Jamal ad-Din al-Afghani à Renan”, (ed. A.-M. Goichon), Réfutation des Matérialistes, s. 174-185; Paris, 1942.
  • Afganî, Cemâleddin (1883), “Answer of Jamâl ad-Din to Renan”, (Çev. Nikki R. Keddie), An Islamic Response to Imperialism, s. 181-187; Berkeley, 1968.
  • Afganî, Cemâleddin (1883), “Tercüme-i Maqâle: Ernest Rönan ve Pasuh-i Seyyid Cemâleddin be-o”, (Çev. Seyyid Ali Muhammed Cemalzâde), Ali Asgar Halebî: Zendegi ve Seferhâ-yi Seyyid Cemaleddin Esedâbâdî, s. 26-31; Tehran, 1350.
  • Afganî, Cemâleddin (1883), “Reddu alâ Rînan”, Ahmed Emin, Zuâmâu’l-Islah fî Asr’il-Hadîs, s. 89-93, Kahire, 1948; krş. Muhammed Ammâra, Cemaleddin el-Afganî/el-A’mâl’ul-Kâmile, II/322-323, Beyrut, 1981.
  • Afganî, Cemâleddin (1883), “Cemâleddin Efgânî’nin Renan’a Cevabı”, (Çev. ?), Alâeddin Yalçınkaya: Cemâleddin Efgânî ve Türk Siyasî Hayatı Üzerindeki Etkileri, s. 144-151; İstanbul, 1991.
  • Afganî, Cemâleddin (1883), “Cemaleddin’in Renan’a Cevabı”, (Çev. Mümtazer Türköne), Cemaleddin Afgani, s. 55-66; İstanbul, 1994.
  • Amin, Samir (1993), Avrupamerkezcilik: Bir İdeolojinin Eleştirisi, (Çev. Mehmet Sert), İstanbul.
  • Avtonomova, Natalya (1984), “Fransız Yapısalcılığı: Yöntembilimsel Notlar”, (Çev. Ergin Koparan), Haz. Atilla Birkiye, Yapısalcılığın Eleştirisine Doğru, s. 77-101, İstanbul.
  • Bammate, Haïdar (1946), Visages de l’Islam, Lausanne.
  • Bammate, Haïdar (1946), İslâmın Manevi ve Kültürel Değerleri, (Çev. Bahadır Dülger), Ankara, 1963.
  • Bammate, Haïdar (1946), İslâmın Çehresi, (Çev. Osman F. Giritli), İstanbul, 1975.
  • Barzun J.-Graf H. F. (1985), The Modern Researcher, U.S.A.
  • Barzun J.-Graf H. F. (1985), Modern Araştırmacı, (Çev. Fatoş Dilber), Ankara, 1996.
  • Bâyezidof, Atâullah (1311), Redd-i Renan/İslâmiyet ve Fünûn, (Çev. Olga de Lebedeva-Ahmed Cevdet), İstanbul; 1. bas. 1308.
  • Bâyezidof, Atâullah (1311), “Renan’a Reddiye”, (Sad. İbrahim Ural), İslâm ve Medeniyet, s. 3-40; Ankara, 1933.
  • Ceram, C. W. (1986), Tanrılar, Mezarlar ve Bilginler: Arkeolojinin Romanı, (Çev. Hayrullah Örs), İstanbul; 1. orj. bas. 1949.
  • Cündioğlu, Dücane (1996), “Ernest Renan ve Reddiyeler Bağlamında İslâm-Bilim Tartışmalarına Bibliyografik Bir Katkı”, Dîvan/İlmî Araştırmalar, sy. 2, s. 1-94, İstanbul.
  • Dieulafoy (1883), “L’Islamisme et la Science”, Revue de la Philosophie Positive, 2˚ série, T. XXXI, 15˚ année, no. 1, p. 44-72, juillet-août. 1883, Paris.
  • Emîr Ali, Seyyid (1978), The Spirit of Islam, Delhi; 1. bas. Kalküta, 1891.
  • Emîr Ali, Seyyid (1978), Ruh-ı İslâm: Müslümanlığın ve İslâm Mefkûrelerinin Tarih-i Tekâmülü, (Çev. Ömer Rıza Doğrul), İstanbul, 1341.
  • Emîr Ali, Seyyid (1978), Ruh-u İslâm: İslâm Mefkûresinin Gelişme Tarihi, (Çev. Ömer Rıza Doğrul, Sad. Mustafa Tan), İstanbul, 1979.
  • Goichon, A. M. (1942), Jamâl ad-Dîn al-Afghânî: Réfutation des Matérialistes, Paris.
  • Halebî, Ali Asgar (1350), Zendegi ve Seferhâ-yi Seyyid Cemaleddin Esedâbâdî, Tehran.
  • Hamidullah, Muhammed (1958), “Ernest Renan ve İslâmiyet”, İslâm Mecmuası, sy. 14, s. 5-7, Ankara.
  • Hentsch, Thierry (1996), Hayali Doğu: Batı’nın Akdenizli Doğu’ya Politik Bakışı, (Çev. Aysel Bora), İstanbul.
  • İbn’ur-Reşâd, A. Ferruh (1306), Teşhir-i Ebâtıl, İstanbul.
  • Kabbani, Rana (1993), Avrupa’nın Doğu İmajı, (Çev. Serpil Tuncer), İstanbul.
  • Kara, İsmail (1993), “Bir Oryantalist, Bir Kadı ve Kaybettiğimiz Bir Dünya”, Dergâh Dergisi, sy. 42, s. 5-6, Ağustos-1993.
  • Kedourie, Elie (1966), Afganî and ‘Abduh, An Essay on Religious Unbelief and Political Activism in Modern Islam, London.
  • Keddie, Nikki R. (1968), An Islamic Response to Imperialism, Berkeley.
  • Kemal, Namık (1326), Rönan Müdafaanâmesi, Külliyât-ı Kemâl, Birinci Tertib, İstanbul.
  • Kemal, Namık (1326), Renan Müdafaanâmesi, (Yay. M. Fuad Köprülü), Ankara, 1962.
  • Kemal, Namık (1326), Renan Müdafaanâmesi, (Haz. Abdurrahman Küçük), İstanbul, 1988.
  • Kerr, Malcolm H. (1980), Islamic Studies: A Tradition and Its Problems, California.
  • Kurat, Yuluğ T. (1968), Henry Layard’ın İstanbul Elçiliği 1877-1880, Ankara.
  • Layard, A. Henry (1875), Discoveries Among in The Ruins of Nineveh and Babylon, New York.
  • Le Bon, Gustave (1982), La Civilisation des Arabes, Paris; 1. bas. Paris, 1884.
  • Massignon, Louis (1927), “La ‘Lettre du Cadı de Mossoul a Layard’ Critique par Nameq Kemal d’une Source Citée par Renan”, Revue des Études Islamiques, II/297-301, Paris, 1927.
  • Mismer, Charles (1883), “L’Islamisme et la Science”, Revue de la Philosophie Positive, 2˚ série, T. XXX, 15˚ année, no. 6, p. 437-453, mai-juin 1883.
  • Mismer, Charles (1883), Reddu el-Mösyö Mismîr, (Çev. Hasan Âsım), s. 25-70; Kahire, 1883 (Lit. bas.).
  • Mismer, Charles (1883), “La Régénération de l’Islam”, Revue de la Philosophie Positive, 2˚ série, T. XXXI, 16˚ année, no. 2, p. 274-287, sept.-oct. 1883.
  • Mismer, Charles (1883), Islâhu Bilâd’il-İslâm, (Çev. Hasan Âsım), s. 1-23; Kahire, 1883 (Lit. bas.).
  • Nûri, Celâl (1918), “İslâmiyet Mâni-i Terakkî midir?”, Edebiyat-ı Umumiye Mecmuası, IV/88, s. 1037-1041; V/89, s. 1053-1056; V/90, s. 1069-1072; V/91, s. 1085-1088, İstanbul.
  • Pakdaman, Homa (1969), Djamâl-ed-din Assad Abadi dit Afghani, Paris.
  • Poole, Stanley L. (1988), Lord Stratford Canning’in Türkiye Anıları, (Çev. Can Yücel), İstanbul; 1. bas. Ankara, 1959.
  • Renan, Ernest (1883), “L’Islamisme et la Science”, Journal des Débats, Vendredi, 30 mars 1883, Paris.
  • Renan, Ernest (1883), Dîn’ul-İslâm ve’l-İlm: Hutbetu’l-Mösyö Renan, (Çev. Hasan Âsım), s. 1-34; Kahire, 1883 (Lit. bas.).
  • Renan, Ernest (1883), İslâmiyet ve Ulûm’a Dair Konferansın Tercümesi, (Çev. ?), Taksim Atatürk Kitaplığı, i) no: 297.04, 10 yk., ii) no: 1491, 13 yk., İstanbul.
  • Renan, Ernest (1883), “İslâmlık ve Bilim”, (Çev. Ziya Ishan), Nutuklar ve Konferanslar, s. 183-205; Ankara, 1956.
  • Renan, Ernest (1883), “Tercüme-i Maqâle: Ernest Rönan ve Pasuh-i Seyyid Cemâleddin be-o”, (Çev. Seyyid Ali Muhammed Cemalzâde), Zendegi ve Seferhâ-yi Seyyid Cemaleddin Esedâbâdî, s. 6-21; Tehran, 1350.
  • Renan, Ernest (1883), “İslâm ve İlim”, (Çev. Abdurrahman Küçük), Renan Müdafaanâmesi, s. 67-83; İstanbul, 1988.
  • Renan, Ernest (1947), “Discours et Conférences”, (ed. Henniette Psichari), Œuvres Complètes, Paris, 1947, 3. bas.; 1. bas. 1887.
  • Renan, Ernest (1883), Nutuklar ve Konferanslar, (Çev. Ziya Ishan), Ankara, 1956; 1. bas. 1946.
  • Rıza, Ahmed (1982), Batının Doğu Politikasının Ahlâken İflâsı, (Çev. Ziyad Ebüzziya), İstanbul; 2. bas. Ankara, 1988.
  • Rıza, Reşid (1923), “Zikra Rinan fî’l-Câmiat’il-Mısrıyye, Muhâdaratu eş-Şeyh Mustafa Abdurrâzık fî Rinan ve’l-Afgânî, Kelimetu’l-Menar fî’l-Muhâdara”, Mecelletu’l-Menar, XXIV/4, s. 303-318, Nisan 1923; XXIV/5, s. 393-401, Mayıs 1923; XXIV/6, s. 466-472, Haziran 1923; XXIV/7, s. 546-550, Temmuz 1923, Kahire.
  • Said, Edward W. (1980), “Islam, The Philological Vocation, and French Culture: Renan and Massignon”, (ed. Malcolm H. Kerr), Islamic Studies: A Tradition and Its Problems, s. 53-72; California, 1980.
  • Şeleş, Ali (1987), Silsiletu’l-A‘mâl’il-Mechule/Cemâleddin el-Afganî, London.
  • Tansel, Fevziye A. (1967), Namık Kemal’in [Husûsî] Mektupları, c. I, Ankara; c. III, Ankara, 1973.
  • Türköne, Mümtazer (1994), Cemaleddin Afgani, İstanbul.
  • Waterfield, Gordon (1963), Layard of Nineveh, London.
  • Yalçınkaya, Alâeddin (1991) Cemâleddin Efgânî ve Türk Siyasî Hayatı Üzerindeki Etkileri, İstanbul, 1991, 2. bas. 1995.

Detaylar

Sayı
Cilt: 6, Sayı: 3, Kış 2006
Geliş Tarihi
21.09.2006
Kabul Tarihi
19.08.2019
Yayın Tarihi
31.12.2006
Dergi Bölümü
Araştırma Makalesi
Bilim dal(lar)ı
Diğer,
Diğer-1

Nasıl Atıf Yapılır

Cündioğlu, Dücane. “Sahtekârlığın Tarihi Bilim+Siyaset=Oryantalizm -Musul Kadısı İmam Alizâde’nin Mektubu-”. Marife 6/3. 31 Aralık 2006. 7-41. https://doi.org/10.5281/zenodo.3343755.
Özet Görüntüleme: 10
PDF İndirme: 8

Dosya İndirmeleri

Dosya indirme bilgisi bulunmuyor.
DergiPark İstatistikleri: