Araştırma Makalesi

"Men Kezebe Aleyye..." Hadisi ve Lâfzen Mütevatir Meselesi

The Hadith of "Man Kadhaba ‘Alayya…" and Issue of Mutawatir Literally

Özet

"مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنْ النَّار/Kim benim adıma kasten yalan söylerse cehennemdeki yerine hazırlansın" hadisi çeşitli ilim dallarına mensup ilahiyatçılar tarafından en çok bilinen hadislerden biridir. Söz konusu hadisin yaygın olarak tanınmasında, diğer hadislerden farklı olarak, onun lâfzî mütevâtir kabul edilmesi ve bu konuda nispeten bir fikir birliğinin bulunması önemli bir yere sahiptir. Bununla birlikte, temel hadis kaynaklarında söz konusu hadisin muhtelif lafızlarla nakledilmesi de dikkat çekici bir olgudur. "...مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ" hadisi bir yandan, temel kaynaklarda farklı lafızlarla nakledilirken, diğer yandan lâfzen mütevâtir sayılması dikkat çekmektedir. Bu makalede, lâfzî mütevâtir kavramı teorik olarak incelendikten sonra lafızları açısından "...مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ" hadisinin rivâyet seyrini araştırılacaktır. Ayrıca, yaygın olarak bilinenin aksine, söz konusu hadisin rivâyet edilen sahabîlerden aynı lafızla gelmediği, hatta çoğu kere, bir sahabînin muhtelif râvîlerinden farklı lafızlar nakledildiği vurgulanacaktır.
The hadith "Man kadhaba ‘alayya…" is one of the most famous hadiths of the Prophet Muhammed among the academicians of Islamic disciplines. One of the most important reasons for its fame comes from a consensus that almost all scholars of hadith considered it as a ‘mutawatir literally’ hadith. However, this hadith takes place in classical hadith sources in a number of different accounts by different narrators. Thus, there must be a reason why scholars considered this hadith as a ‘mutawatir literally’ in spite of the fact that it is related in different wordings by different narrators. In this article, the process of narration of the hadith in question will be investigated critically after an analytical study of the meaning of the term ‘mutawatir literally’ from theoretical point of view within the context of the science of usul alhadith. It is emphasized in this article that in contrary to the common belief that this hadith is narrated with same wordings from the Companions of the Prophet, most of the times, it is narrated in different wordings by different narrators from a single Companion.

Anahtar Kelimeler

“Men Kezebe Aleyye...”, Lâfzî Mütevâtir, Vecih, Tarîk, Lafız Farklılıkları
“Man Kadhaba ‘Alayya…”, Mutawatir Literally, Wajh, Tarîq, Different Wordings.

Referanslar

  • Abdurrezzâk b. Hemmâm, Ebû Bekir es-San’ânî, Musannef (thk: Habîburrahmân el-‘Azamî), el-Mektebü’l-İslâmî, Beyrût, 1403/1983.
  • Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî, Fedâilü’s-sahâbe, (thk: Vasiyyullah Muhammed Abbas), Müessesetü’r-risâle, Beyrut, 1983.
  • Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî, Müsned, Çağrı Yayınları, İstanbul, t.y.
  • Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî, Müsned (thk: Ahmed Muhammed Şâkir), Dâru’l-meârif, Mısır, 1955.
  • Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî, Müsned (thk: Şuayb el-Arnâût, Muhammed Nuaym el-İrkususî, İbrahim Zübeyk), Müessesetü’r-risâle, Beyrut, 1996.
  • Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî, el-İlel ve ma’rifetü’r-ricâl, (thk: Vasiyyullah b. Muhammed Abbas), el-Mektebetü’l-İslâmî, Beyrut, 1988.
  • Ali b. Ca‘d, Ebü’l-Hasan Ali b. Ca’d el-Cevherî el-Bağdâdî, Müsned (thk: Âmir Ahmed Haydar), Müessesetü’n-nâdir, Beyrut, 1990.
  • Aydınlı, Abdullah, Hadis Istılahları Sözlüğü, Hadisevi, İstanbul, 2006.
  • Azîmâbâdî, Muhammed Şemsü’l-hak, Avnu’l-ma’bûd Şerhu Süneni Ebî Dâvûd, Dâru kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, 1415.
  • Babanzâde Ahmed Naîm, Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Tercemesi, Mukaddime, Tarih Kurumu, Ankara, 1984.
  • Başaran, Selman-Sönmez, M. Ali, Hadis Usûlü ve Tarihi, Bursa, Uludağ Üniversitesi Basımevi, 1993.
  • Bezzâr, Ahmed b. Amr, Müsnedü’l-Bezzâr, (thk. Mahfuzurrahmân Zeynullah), Müessesetü ulûmi’l-Kur’ân/Mektebetü’l-ulûm ve’l-hikem, Beyrût/el-Medînetü’l-münevvere.
  • Buhârî, Ebû Abdullah Muhammmed b. İsmail, el-Edebü’l-müfred, (thk: Muhammed Fuâd Abdulbâki), Dâru’l-beşâiri’l-İslâmî, Beyrut, 1989.
  • Buhârî, Ebû Abdullah Muhammmed b. İsmail, et-Târîhü’l-kebîr, thk: Hâşim en-Nedvî, Dâru’l-fikr, Beyrut, t.y.
  • Buhârî, Ebû Abdullah Muhammmed b. İsmail, Sahîh, Çağrı Yayınları, İstanbul, t.y.
  • Bûsirî, Ahmed b. Ebî Bekir b. İsmâil, İthâfü’l-hıyerati’l-mehera bi-zevâidi’l-mesânidi’l-aşera (thk: Adil b. Sa’d, Seyyid b. Mahmûd b. İsmâil), mektebetü’r-Rüşd, Riyâd, 1998.
  • Çakan, İsmail Lütfi, Hadis Usûlü, İFAV, t.y.
  • Dârekutnî, Ali b. Ömer b. Ahmed, el-İlelü’l-vâride fi’l-ehâdîsi’n-Nebeyye (thk: Mahfûzurrahmân Zeynullah es-Selefî), Dârü’t-taybe, Riyâd, 1989.
  • Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdurrahman, Sünenü’d-Dârimî, Çağrı Yayınları, İstanbul, t.y.
  • Ebû Bekir el-Katî‘î, Ebû Bekir Ahmed b. Cafer el-Bağdâdî, Cüz’ü’l-elfi Dînârîn (thk: Bedr b. Abdullah el-Bedr), Dârü’n-nefâis, Küveyt, 1414/1993.
  • Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eş’as es-Sicistânî, Sünen, Çağrı Yayınları, İstanbul, t.y.
  • Ebû Hanîfe, Nu’mân b. Sâbit, Müsned, (thk: Safvet Sakka), y.y., t.y.
  • Ebû Ya’lâ, Ahmed b. Ali b. Müsennâ el-Mevsîlî, Müsned, thk: Hüseyin Selîm Esed, Dâru’l-me’mûn li’t-türâs, Dımaşk, 1984.
  • Ebû Yûsuf, Yakub b. İbrahîm el-Ensârî, Kitâbü’l-âsâr, (thk: Ebu’l-Vefâ el-Afganî), Matbaatü’l-istikame, 1355.
  • Fesevî, Ebû Yûsuf Yakub b. Süfyân el-Fesevî, Kitâbü’l-Ma’rifeti ve’t-târîh, thk: Halîl Mansûr, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, 1999.
  • Görmez, Mehmet, Sünnet ve Hadisin Anlaşılması ve Yorumlanmasında Metodoloji Sorunu, TDV. Yayınları, Ankara, 1997.
  • Hâkim, Ebû Abdullah Muhammed b. Abdullah, Medhal ilâ’s-Sahîh (thk. Umeyr el-Medhalî), Müessesetü’r-risâle, Beyrût, 1404/1984.
  • Harâitî, Ebû Bekr Muhammed b. Cafer b. Sehl eş-Şâmirî el-Harâitî, Mesâviü’l-ahlâk ve mezmûmuha (thk: Mustafa b. Ebu’n-Nasr eş-Şelebî), Mektebetü’s-sevâdî li’t-tevzî, Cidde, 1992.
  • Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekir Ahmed b. Ali, Târîhü Bağdâd, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, t.y.
  • Hennâd b. es-Serî, Ebü’s-Serî Zeynülâbidîn, Zühd, (nşr. Abdurrahman Abdülcabbâr el-Firyuvâi), Dâru’l-hulefâi li’l-kitâbi’l-İslâmî, Küveyt, 1406/1986.
  • Heysemî, Nureddin Ali b. Ebî Bekir, Mecmaü’z-zevâid ve menbaü’l-fevâid, Dâru’l-fikr, Beyrût, 1412/1992.
  • Heysemî, Nureddin Ali b. Ebî Bekir, Keşfü’l-estâr an zevâidi’l-Bezzâr alâ Kütübi Sitte (thk: Habîbürrahmân el-‘Azamî), Müessesetü’r-risâle, Beyrût, 1984.
  • İbn Abdilhakem, Ebü’l-Kâsım Abdurrahman b. Abdillâh, Futûhu Mısr ve’l-Mağrib (nşr: Ali Muhammed Ömer), Mektebetü’s-sakâfeti’d-dîniyye, [y.y.], 1995.
  • İbn Adî, Ebû Ahmed Abdullah b. Adî, el-Kamil fî duafâi’r-ricâl (thk: Heyet), Dâru’l-fikr, Beyrut, 1985.
  • İbn Ebî Âsım, Ebû Bekir İbnü’n-Nebîl Ahmed b. Amr b. Dehhâk, el-Âhâd ve’l-mesânî (thk: Faysal Ahmed Cevâbere), Dâru’r-râye, Riyad, 1991.
  • İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Hâtim er-Râzî, el-Cerh ve tadil, Dâru ihyai’t-türâsi’l-Arabî, Beyrut, 1952.
  • İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekir Abdullah b. Muhammed b. Ebî Şeybe el-Kûfî, el-Musannef fi’l-ehâdîs ve’l-âsâr (nşr. Kemâl Yûsuf el-Hût), Mektebetü’r-rüşd, Riyâd, 1409/1989.
  • İbn Ebi’d-Dünya Abdullah b. Muhammed, Zemmü’l-kizbi ve ehlihi (thk. Muhammed Gassân Nasûh), Dâru’s-senâbîl, Dimeşk, 1414/1993.
  • İbn Hacer, Ahmed b. Ali b. Hacer el-Askalânî, Fethü’l-Bârî Şerhu Sahîhi’l-Buhârî, Dâru’l-ma‘rife, Beyrût, 1379/1959.
  • İbn Hacer, Ahmed b. Ali b. Hacer el-Askalânî, Lisânü’l-Mîzân, Müessesetü’l-a’lem li’l-matbuât, Beyrut, t.y.
  • İbn Hacer, Ahmed b. Ali b. Hacer el-Askalânî, el-Metalibü’l-âliye bi-zevâidi’l-mesânidi’s-semâniye (thk: Sa’d b. Nâsır b. Abdilazîz eş-Şesrî), Dârü’l-asâme/Dârü’l-ğays, Riyad, 2000.
  • İbn Hacer, Ahmed b. Ali b. Hacer el-Askalânî, Muhtasaru Zevâidi Müsnedi’l-Bezzâr (thk. Ebû Zerr Sabrî b. Abdilhâlık), Müessesetü’l-kütübi’s-sekâfiyye, Beyrût, 1412/1992.
  • İbn Hacer, Ahmed b. Ali b. Hacer el-Askalânî, Takrîbü’t-Tehzîb (nşr. Muhammed Avvâme), Dâru’r-reşîd, Suriye, 1406/1986.
  • İbn Hacer, Ahmed b. Ali b. Hacer el-Askalânî, Tehzîbü’t-Tehzîb, Beyrut, Dâru’l-fikr, 1984.
  • İbn Hibbân, Muhammed b. Hibbân el-Büstî, Kitâbü’l-Mecrûhîn (thk. Mahmûd İbrahim Zâyed), Dâru’l-va‘y, Haleb.
  • İbn Hibbân, Muhammed b. Hibbân el-Büstî, Sahihü İbn Hibbân bi tertîbi İbn Belebân, (thk. Şuayb el-Arnâût), Müessesetü’r-risâle, Beyrût, 1414/1993.
  • İbn Kânî, Ebü’l-Hüseyin Abdülbâkî b. Kânî, Mu‘cemü’s-sahâbe (nşr. Salâh b. Sâlim el-Mısrânî), Mektebetü’l-gurabâi’l-eseriyye, 1418/1997.
  • İbn Mâce, Ebû Abdillah Muhammed b. Yezîd el-Kazvinî, Sünen, Çağrı Yayınları, İstanbul.
  • İbn Sa’d, Ebû Abdullah Muhammed b. Sa’d b. Meni’ ez-Zührî, et-Tabâkâtü’l-kübrâ, Dâru sâdır, Beyrût.
  • İbn Teymiyye, Takiyyuddîn Ahmed b. Teymiye el-Harrânî, İlmü’l-hadîs (thk: Musa Muhammed Ali), Alemü’l-kitab, Beyrut, 1405/1985.
  • İbn Teymiyye, Takiyyuddîn Ahmed b. Teymiye el-Harrânî, Mecmûu’l-fetâvâ, (thk: Abdurrahman b. Muhammed b. Kâsım), Mektebetü’l-meârif, Rabat, t.y.
  • İbn Vehb, Ebû Muhammed Abdullah b. Vehb b. Müslim el-Kuraşî el-Mısrî, el-Câmiî fi’l-hadîs (thk. Mustafa Hasan Hüseyin Muhammed Ebü’l-Hayr), Dâru İbni’l-Cevziyye, Cidde, 1416/1996.
  • İbnü’l-Adîm, Kemalüddin Ömer b. Ahmed b. Ebî Cerâde, Buğyetü’t-taleb fî târîhi Haleb (thk: Suheyl Zekkâr), Dâru’l-fikr, Beyrut, t.y.
  • İbnü’l-A'râbî, Ebû Saîd Ahmed b. Muhammed b. Ziyâd, Mu‘cem (thk: Abdülmuhsin b. İbrahim b. Ahmed el-Hüseynî), Dârü İbnü’l-Cevzî, 1997.
  • İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Abdurrahman b. Ali, Kitâbü’l-Mevzû‘ât mine’l-ehâdîsi’l-merfûâ, nşr. Nureddin b. Şükrü b. Ali Boyacılar, Edvâü’s-selef, Riyâd, 1418/1997.
  • İbrahim b. İshak el-Harbî, Garîbü’l-hadîs (nşr. Süleyman b. İbrahim b. Muhammed el-Âyid), Camiatü Ümmi’l-kurâ, Mekke, 1405/1985.
  • Kettânî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ebi’l-Feyz, Nazmu’l-mütenâsir mine’l-ehâdîsi’l-mütevâtir, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrût, II. Baskı, 1407/1987.
  • Karataş, Mustafa, Rivayet Tekniği Açısından Hadislerin Artması ve Sayısı, İham/İşaret, İstanbul, 2006.
  • Kudâî, Ebû Abdullah Muhammed b. Selâme b. Cafer el-Kudâî, Müsnedü Şihâb (thk. Hamdî b. Abdülmecîd es-Selefî), Müessesetü’r-risâle, Beyrût, 1407/1986.
  • Kuzudişli, Bekir, Hadis Rivâyetinde Aile İsnadları, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İÜSBE, 2005.
  • Ma‘mer b. Râşid, Câmî‘ (thk: Habîburrahman el-A’zamî), el-Mektebetü’l-İslâmî, 1983, (Abdürrezzâk, Musannef’le birlikte).
  • Makdisî, Ebû Abdullah Muhammed b. Abdulvâhid b. Ahmed el-Makdisî, el-Ehâdîsü’l-muhtâre (thk: Abdülmelik b. Abdullah Düheyş), Mektebetü’n-nahda’l-hadîsiyye, Mekke, 1410.
  • Mehâmilî, Ebû Abdullah Hüseyin b. İsmâil, Emâlî –İbn Yahyâ el-Beyyi‘ rivâyeti- (thk: İbrahim İbrahim el-Kaysî), el-Mektebetü’l-İslamiyye/Dârü’l-kıyme, Ürdün/el-Memleketü’s-Suudiyye, 1991.
  • Mizzî, Ebü’l-Haccâc Yûsuf b. Zekî, Tehzîbü’l-Kemâl (nşr. Beşşâr Avvâd Ma’rûf), Müessesetü’r-risâle, Beyrût, 1400/1980.
  • Motzki, Harald, “G. H. A. Juynboll’ün ‘Nâfî the Mawlâ of Ibn Umar and his Position in Muslim Hadîth Literature’ Adlı Çalışmasına Bir Tenkit Denemesi” (çev: Bülent Uçar), (Batıda Hadis Çalışmalarının Tarihi Seyri içinde) Hadisevi, İstanbul, 2006.
  • Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî, Kitâbü’l-âsâr, İdâretü’l-Kur’ân ve’l-ulûmi’l-İslamiyye, Karaçi-Pakistan, 1407/1987.
  • Müslim, Ebü’l-Hüseyin Müslim b. Haccâc el-Kuşeyrî, Sahîh, Çağrı Yayınları, İstanbul, t.y.
  • Nesâî, Ebû Abdurrahman Ahmed b. Şuayb en-Nesâî, es-Sünenü’l-kübrâ (thk: Abdülgaffâr Süleyman el-Bundârî), Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, 1991.
  • Nesâî, Ebû Abdurrahman Ahmed b. Şuayb en-Nesâî, es-Sünenü’l-müctebâ, İstanbul, Çağrı Yayınları, t.y.
  • Nevevî, Ebû Zekeriyya Yahyâ b. Şeref en-Nevevî, el-Minhâc Şerhu Sahîhi Müslim b. el-Haccâc, Dâru ihyâi’t-türâsi’l-Arabî, Beyrût, 1392/1972.
  • Rüyânî, Ebû Bekir Muhammed b. Hârûn, Müsned, (thk. Eymen Ali Ebû Yemânî), Müessesetü Kurtuba, y.y.
  • San‘anî, Muhammed b. İsmâil el-Emîr, İcâbetü’s-sâil şerhü Buğyetü’l-âmil (thk. Hüseyin b. Ahmed es-Siyâğî ve Hasan Muhammed Makbûlî), Müessesetü’r-risâle/Mektebetü Cîli’l-cedîd, Beyrût/San’a, 1406/1986.
  • Subhî es-Sâlih, Hadis İlimleri ve Hadis Istılahları (çev. M. Yaşar Kandemir), İFAV, İstanbul, 1996.
  • Şâfiî, Ebû Abdullah Muhammed b. İdrîs, Müsned, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrût.
  • Şâfiî, Ebû Abdullah Muhammed b. İdrîs, Risâle (Nşr. Ahmed Muhammed Şâkir), Dâru’t-türâs, Kâhire, 1399/1979.
  • Şâşî, Ebû Saîd Heysem b. Küleyb, Müsned, (thk. Mahfûzurrahmân Zeynullah), Mektebetü’l-ulûm ve’l-hikem, Medîne, t.y.
  • Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleyman b. Ahmed, Cüz’ün fîhi turuku “men kezebe aleyye müteammiden” (nşr. Muhammed b. Hasan el-Gumârî), Beyrut, Dâru’l-beşâiri’l-İslâmiyye 1417/1997.
  • Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleyman b. Ahmed, el-Mu‘cemü’l-evsat (nşr. Târık b. Avdillah b. Muhammed, Abdülmuhsin b. İbrahim), Dâru’l-harameyn, Kâhire, 1415/1995.
  • Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleyman b. Ahmed, el-Mu‘cemü’l-kebîr, (nşr. Hamdî Abdülmecîd es-Selefî), Mektebetü İbn Teymiyye, Kâhire, t.y., XXII.
  • Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleyman b. Ahmed, Müsnedü’ş-Şâmiyyîn (thk. Hamdî Abdülmecîd es-Selefî), Müessesetü’r-risâle, Beyrût, 1405/1984.
  • Tahâvî, Ebû Cafer Ahmed b. Muhammed, Şerhu müşkili’l-âsâr (thk: Şuayb el-Arnâût), Müessesetü’r-risâle, Beyrût, 1415/1994 .
  • Tayâlisî, Ebû Dâvûd Süleymân b. Dâvûd, Müsned, Dâru’l-ma’rife, Beyrût.
  • Tirmizî, Câmiî, Çağrı Yayınları, İstanbul, t.y.
  • Toksarı, Ali, Delil Olma Yönünden Sünnet, Rey Yayıncılık, Kayseri, 1994.
  • Uğur, Mücteba, Ansiklopedik Hadis Terimleri Sözlüğü, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 1992.
  • Ukaylî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Ömer b. Musa el-Ukaylî, Kitabü’d-Duafâ (thk: Abdulmu’ti Emin el-Kal’acî), Dâru’l-mektebeti’l-ilmiyye, Beyrut, 1984.
  • Ünal, Yavuz, Hadisin Doğuş ve Gelişim Tarihine Yeniden Bakış, Etüt Yayınları, Samsun, 2001.
  • Zaman, Iftıkhâr, “Hadis Çalışmalarında Uygulanan Bir Yöntem Olarak Ricâl İlmi”, (Çev: İbrahim Hatiboğlu), HTD, I/1.
  • Zehebî, Ebû Abdullah Şemseddin b. Muhammed b. Ahmed b. Osman ez-Zehebî, Mîzânü’l-itidal fî nakdi’r-ricâl (thk: Ali Ahmed Muavvız, Adil Ahmed Abdülmevcûd), Beyrut, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1995.

Detaylar

Sayı
Cilt: 7, Sayı: 1, Bahar 2007
Gönderildi
04.02.2007
Yayınlanmış
31.05.2007
Dergi Bölümü
Araştırma Makalesi
Bilim dal(lar)ı
Temel İslam Bilimleri,
Hadis

Nasıl Atıf Yapılır

Kuzudişli, Bekir. “"Men Kezebe Aleyye..." Hadisi Ve Lâfzen Mütevatir Meselesi”. Marife 7/1. 31 Mayıs 2007. 137-166. https://www.marife.org/marife/article/view/370.