Araştırma Makalesi

İslam Muhâkeme Hukukunda Yaygın Duyuma Dayalı Şahitliğin (Eş-Şehâde Bi’t-Tesâmuʻ) Kabulü

Validity of Testimony That Based on Common Hearings in Islamic Procedure Law

Özet

Bu makalede, yaygın duyuma dayalı şahitliğin fıkıhtaki teorik çerçevesini, meşruiyet gerekçelerini, bazı çağdaş kanunlardaki yerini tespit etmek ve ardından da günümüzde varlığını sürdürme imkânını sorgulamak amaçlanmıştır. Bilgiler fıkıh kitaplarından ve çağdaş kanunlardan taranmış, tahlil, tasvir ve mukayeseli değerlendirmeleri yapılmıştır. Yaygın duyuma dayalı şahitliğin, İslam muhakeme hukukunda istisna teşkil eden bir ispat delili olduğu görülmektedir. Bu tür şahitliğin temel özelliği, şahitliğe konu olan bilginin elde ediliş biçimidir. Bir diğer özellik ise bilginin kaynağının mahkemede açıklanmamasıdır. Yaygın duyuma dayalı şahitliğin meşruiyeti, bazı hukuki olaylar hakkında hakiki şahitleri bulmanın zorluğu gerekçesine dayanmaktadır. Bu gerekçeyi Hanefiler istihsan delili kapsamında görmektedirler. Günümüzde, tescilin yaygınlaşmasına ve resmi kayıtların daha güvenli saklanabilmesine rağmen yaygın duyuma dayalı şahitliğe olan ihtiyacın ortadan kalkmadığı ve çeşitli kanunlarda yer aldığı görülmektedir. Yaygın duyuma dayalı şahitliğin kabulüyle İslam muhakeme hukukuna sağlanan katkı, fıkhın dinamizm sağlayan geleneklerinin anlaşılması noktasında bir numune olup benzer konularda yol gösterici olabilecektir.
Bu makalede, yaygın duyuma dayalı şahitliğin fıkıhtaki teorik çerçevesini, meşruiyet gerekçelerini, bazı çağdaş kanunlardaki yerini tespit etmek ve ardından da günümüzde varlığını sürdürme imkânını sorgulamak amaçlanmıştır. Bilgiler fıkıh kitaplarından ve çağdaş kanunlardan taranmış, tahlil, tasvir ve mukayeseli değerlendirmeleri yapılmıştır. Yaygın duyuma dayalı şahitliğin, İslam muhakeme hukukunda istisna teşkil eden bir ispat delili olduğu görülmektedir. Bu tür şahitliğin temel özelliği, şahitliğe konu olan bilginin elde ediliş biçimidir. Bir diğer özellik ise bilginin kaynağının mahkemede açıklanmamasıdır. Yaygın duyuma dayalı şahitliğin meşruiyeti, bazı hukuki olaylar hakkında hakiki şahitleri bulmanın zorluğu gerekçesine dayanmaktadır. Bu gerekçeyi Hanefiler istihsan delili kapsamında görmektedirler. Günümüzde, tescilin yaygınlaşmasına ve resmi kayıtların daha güvenli saklanabilmesine rağmen yaygın duyuma dayalı şahitliğe olan ihtiyacın ortadan kalkmadığı ve çeşitli kanunlarda yer aldığı görülmektedir. Yaygın duyuma dayalı şahitliğin kabulüyle İslam muhakeme hukukuna sağlanan katkı, fıkhın dinamizm sağlayan geleneklerinin anlaşılması noktasında bir numune olup benzer konularda yol gösterici olabilecektir.

Anahtar Kelimeler

İslam Muhakeme Hukuku, Yaygın Duyuma Dayalı Şahitlik, Hearsay Kuralı, Tesâmuʻ Yoluyla Şahitlik, İstihsan
Islamic Procedure Law, Testimony That Based Common Hearings, Hearsay Rule, Tasâmuʻ, Istihsan

Referanslar

  • Ali Davud, Ahmed Muhammed el-Kazâyâ ve’l-ahkâm fi’l-muhakemi’ş-şer’iyye, Darü’s-Sekafe, Amman, 2006/1427.
  • Ali Haydar Efendi, Dürerü'l-hükkâm şerhi Mecelleti'l-ahkâm, İstanbul, Hukuk Matbaası, 1330.
  • Ansay, Sabri Şakir, Hukuk Yargılama Usulleri, Ankara, 1960.
  • Apaydın, Yunus, “Şahit”, DİA, XXXVIII, 2010.
  • Aslan, Nasi, İslam Yargılama Hukukunda Şühûdü’l-Hâl: Jüri – Osmanlı Devri Uygulaması, İstanbul 1999.
  • Atar, Fahrettin, İslam Yargılama Hukukunun Esasları, İFAV, İstanbul, 2013.
  • Aybakan, Bilal, “Fürûʻ fıkıh Sistematiği Üzerine”, Marmara Ünv. İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı: 31 (2006/2).
  • Bardakoğlu, Ali “İstihsan”, DİA, XXIII, 2001.
  • Bayındır, Abdülaziz, İslam Muhakeme Hukuku, İslami İlimler Araştırma Vakfı, İstanbul, 1986.
  • Beroje, Sahip, Ceza Muhakemesi Usulü Açısından İslam İspat Hukuku, Fecr Yayınları, Ankara, 2007.
  • Beyhaki, Ahmed b. Hüseyin, Şuabü’l-îmân, Mektebetü’r-Rüşd, Riyad 1423/2003.
  • Bilmen, Ömer Nasuhi, Hukuki İslamiyye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu, Sarmaşık Yayınları, ty.
  • Buharî, Bürhaneddin, el-Muhîtu’l-Burhânî, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, 1424/2004.
  • Çelebî, Sa’dî, Hâşiye ale’l-İnâye, Bulak, 1317.
  • Dâmâd, Şeyhîzâde, Mecmau’l-Enhur, Edâ Neşriyat (Tıbâtü’l-‘Âmire tıpkıbasımı), İstanbul, ty.
  • Demirkapı, Ertan “Anglo - Amerikan Hukukunda Bilirkişilik Kurumunda Yeni Eğilimler”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, İzmir, 2003, Cilt:5, Sayı: 2.
  • “el-Müzekkiretü’l-izâhiyye li Kânûni’l-ahvâli’ş-şahsiyye”, Mecmûatü’t-teşrîâti’l-Kuveytiyye, Vizâratü’l-Adl, Kuveyt, 2011.
  • Ensari, Zekeriya, Şerhu’l-Behçe, Matbaatü’l-Meymeniyye, ty.
  • Erbay, Celal İslam Ceza Muhakemesi Hukukunda İspat Vasıtaları, İFAV, İstanbul, 1999.
  • Erdoğan, Mehmet İslâm Hukukunda Ahkâmın Değişmesi, İstanbul, 1990.
  • Feyzioğlu, Metin, Ceza Muhakemesi Hukukunda Tanıklık, Ankara, 1996.
  • Göksu, Mustafa Hukuk Yargılamasında Elektronik Delil, Basılmamış Doktora Tezi, Ankara Ünv. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2010.
  • Hâddâd, Ebubekir, Cevheretü’n-Neyyire, Mektebe-i Hakkâniyye, Pakistan, ty.
  • Hâkim, en-Nisâbûrî, Müstedrek, Dâru’l-Harameyn, Kahire 1417/1997.
  • Haskefî, Alâüddîn, Dürrü’l-Muhtâr, Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, 1423/2002.
  • Heyet, “Neseb”, el-Mevsûatü’l-Fıkhıyye, XXXX, Kuveyt, 1421/2001.
  • Heyet, “Şehâdet”, el-Mevsûatü’l-Fıkhıyye, Vizâratü’l-Evkâfi’l-Kuveytiyye, XXVI, Kuveyt, 1412/1992.
  • Heyet, el-Fetâva’l-Hindiyye, Matbaatü’l-Emiriyye, Bulak, 1310.
  • Heyet, Mecelle-i ahkâm-ı adliyye, Matbaa-i Osmaniyye, 1300.
  • Heytemi, İbn Hacer, Tuhfetü’l-Muhtâc, Matbaatü Mustafa Muhammed, Mısır, ty.
  • İbn Âbidin, Muhammed Emin, Minhatü’l-Hâlik, (Bahru’r-Râik ile birlikte) Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, 1418/1997.
  • İbn Ebi’d-Dem, Ebû İshâk Şihâbüddîn, Edebü’l-Kadâ, Dâru’l-Fikr, Dimeşk, 1402/1982.
  • İbn Ferhûn, Burhânüddîn, Tebsıratü’l-hukkâm, Dâru Alemi’l-Kütüb, Riyad 1423/2003.
  • İbn Hazm, Ebû Muhammed, el-Muhallâ, İdaretü’t-Tıbâati’l-Müniriyye, Kahire, 1351.
  • İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn, el-Muğnî, Dâru Alem’il-kütüb, Riyad, 1417/1997.
  • İbn Nüceym, Zeynüddin, Bahru’r-Râik, Matbaatü’l-İlmiyye, Kahire, 1311.
  • İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn, Fethu’l-Kadîr, Bulak, 1317, VI, 20;.
  • İbrahim Bey, Ahmed. Turuku’l-isbâti’ş-şeriyye, Matbaatü'l-Kahireti’l-Hadise li’t-Tıbaa, Kahire, 1985.
  • İlîş, Muhammed, Minehu’l-Celîl, Dâru’l-Fikr, Beyrut, 1409/1989.
  • İsavi, İsmail Kazım “el-İtticâhâtü’l-Cedide li Kânûni’l-Ahvâli’ş-Şahsiyyeti’l-İmârâtî ve Eseruhâ fî Tatavvuri’l-Kadâi’ş-Şer‘î”, Nedvetü’l-kazâi’ş-şer‘î fi’l-asri’l-hâdir, 12-14 Rebîulevvel, 1427/11-13 Nisan 2006.
  • Kânûn bi şe’ni isbât, Mevkiu’r-reis Ali Abdullah Salih http://www.presidentsaleh.gov.ye/showlaws.php?_lwbkno=1&_lwptno=0&_lwnmid=3, Erişim tarihi: 27 Ocak 2015.
  • Kânûnu ahkâmi’l-üsra, , Memleketü’l-Bahreyn Vizâratü’l-Adl ve’Şuûni’l-İslamiyye ve’l-Evkâf, http://www.moj.gov.bh/default7850.html?action=article&ID=1620, Erişim Tarihi 28 Şubat 2015.
  • “Kânûnu’l-ahvâli’ş-şahsiyye” Mecmûatü’t-teşrîâti’l-Kuveytiyye, Vizâratü’l-Adl, Kuveyt, 2011.
  • Kânûnu’l-ahvâli’ş-şahsiyye li’l-müslimîn, Cumhûriyetü’s-Sûdân Vizâratü’l-Adl, http://www.moj.gov.sd/content/lawsv4/6/27.htm, Erişim tarihi: 28 Ocak 2015.
  • Kânûnu’l-ahvâli’ş-şahsiyye, el-Memleketü’l-Ürdüniyye el-Haşimiyye: Dâiretü Kâdi’l-Kudât, http://www.sjd.gov.jo/UploadedFiles/Documents/4de83f92-c040-4b6b-8480-b157b85efad5.pdf, Erişim tarihi: 11 Mart 2015.
  • Kânûnu’l-ahvâli’ş-şahsiyye, en-Niyâbetü’l-âmme, Dubâi, http://www.dxbpp.gov.ae/Law_Page.aspx?Law_ID=1156&Grand_ID=4, Erişim tarihi: 6 Mart 2015.
  • Kânûnu’l-isbât fi’l-mevâddi’l-medeniyye ve’t-ticâriyye, http://www.moj.gov.bh/defaultc98b.html?action=article&ID=985, Memleketü’l-Bahreyn Vizâratü’l-Adl ve’Şuûni’l-İslamiyye ve’l-Evkâf, Erişim Tarihi 28 Şubat 2015.
  • Kânûnu’l-isbât fi’l-muâmelâti’l-medeniyye ve’t-ticâriyye, Devletü’l-İmârâti’l-Arabiyyeti’l-Muttehide, http://www.tra.gov.ae/download.php?filename=legal_references/arabic/eCommerce/Electronic%20Transactions%20%20Commerce%20Law_Final%20for%20May%203%202007_Arabic.pdf, Erişim tarihi: 28 Şubat 2015.
  • Kânûnu’l-ispât, Cumhûriyetü’s-Sûdân Vizâratü’l-Adl, http://www.moj.gov.sd/content/lawsv4/7/12.htm, Erişim tarihi: 28 Ocak 2015.
  • Kânûnu’l-murâfaâtü’l-medeniyye ve’t-ticâriyye, Devletü Katar el-Meclisü’l-a‘lâ li’l-kadâ, http://www.sjc.gov.qa/lawlib/civil_law/session_law/laws/13-1990/1.htm, Erişim tarihi: 28 Şubat 2015.
  • Kânûnu’l-üsra, Devletü Katar el-Meclisü’l-a‘lâ li’l-kadâ, http://www.sjc.gov.qa/lawlib/Court_family/court_family/laws/22-2006/1.htm Erişim tarihi: 28 Ocak 2015.
  • Karafi, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn, Furûk, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, 1418/1998.
  • Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr, Bedâi’, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1406/1986.
  • Kavânîn’ül-ahvâli’ş-şahsiyye, Cumhuriyetü Mısır Vizaratü Adl, http://laws.jp.gov.eg/home/altshryat/alqwanyn-almdnyte/qwanyn-alahwal-alshkhsyte, Erişim tarihi: 11.03.2015.
  • Komisyon, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararları Işığında Ceza Yargılaması Kurum ve Kavramları, Türkiye Barolar Birliği, Ankara, 2008.
  • Mekkî, Muhammed Ali b. Huseyin, Tehzîbü’l-Furûk, (Karafî’nin Furûk’uyla birlikte) Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, 1418/1998.
  • Merdâvî, Ali b. Süleymân, el-İnsâf, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, 1418/1997.
  • Mergînânî, Burhânuddîn, el-Hidâye, Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, 1410/1990.
  • Mevsılî, Abdullah b. Mahmûd, el-İhtiyar, Daru’l-Marife, Beyrut, 1423/2002.
  • Molla Hüsrev, Muhammed b. Ferâmuz, Dürerü’l-Hükkâm, Mir Muhammed Kütüphane, Karaçi, ty.
  • Muhammed b. Ma’cûz, Vesâilü’l-isbât fi’l-fıkhi’l-İslâmî, Dârü'l-Hadisi's-Seniyye, Dârülbeyzâ, 1984.
  • Münyâvî, Muhammed Bedir, “el-Kârâin fî Fıkhi’l-İslâmî alâ Dav’i’d-Dirâsâti’l-Kânûniyye el-Muâsıra”, Mecelletü Mecmai’l-Fıkhı’l-İslâmî et-Tâbi’ li Munazzameti’l-Mu’temeri’l-İslami bi Cidde, XII.
  • Ömer, Muhammed Abduh “Bey‘u’l-Murâbaha fi istılah’iş-Şer‘î”, Mecelletü Mecmai’l-Fıkhı’l-İslâmî et-Tâbi’ li Munazzameti’l-Mu’temeri’l-İslami bi Cidde, V.
  • Remli, Şemsüddîn, Nihâyetü’l-muhtâc, Dâru’l-Fikr, Beyrut, 1404/1984.
  • Remlî, Şihâbüddîn, Fetâva’r-Remlî, (Heytemi’nin Fetâvâ’sı ile birlikte) Neşreden: Abdülhamid Ahmed, Mısır, ty.
  • Sadrüşşehid, Ebü’l-Hafs Hüsâmüddin, Şerhu Edebü’l-kâdî, Vizâratü’l-Evkâfi’l-Irakiyye, Bağdad, 1397/1977.
  • Salih, Muhammed b. Ahmed “Vesâilü’l-İspâti’l-Muâsıra fi’l-Kazâ”, Nedvetü’l-kazâi’ş-şer‘î fi’l-asri’l-hâdir, 12-14 Rebîulevvel, 1427/11-13 Nisan 2006, XXXXVI.
  • Serahsi, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme, Mebsût, Daru’l-Marife, Beyrut, 1414/1993.
  • Serahsi, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme, Usul, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, 1426/2005.
  • Şahin, Osman, “İstihsan Yönteminin Aklî Gerekçeleri ve Bazı Uygulama Şekilleri”, Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, VIII (2008), sayı: 4.
  • Şeyh Bedreddin, Câmiu’l-Fusûleyn, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, (El yazması tıpkı basımı), Ankara, 2012.
  • Şeyh Bedreddin, Yargılama Usulüne Dair: Câmiu’l-Fusûleyn, Çev. Hacı Yunus Apaydın ve başkaları, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Ankara, 2012.
  • Şirbinî, Hatîb, Muğni’l-Muhtâc, Dâru’l-Marife, Beyrut, 1418/1997.
  • Tarablusî, Alâüddîn Ebü’l-Hasen, Muînü’l-Hukkâm, Matbaatü’l-Meymeniyye, Kahire, 1310.
  • Yaylalı, Davut, “Karine”, DİA, XXIV, 2001.
  • Yıldız, Kemal İslam Yargılama Hukukunda Şahitlik, Hacegan Akademi Kitaplığı, İstanbul, 2005.
  • Zebin, Abdullah b. Muhammed, “Hükmü’ş-Şehâde ve’’l-Hikmetü min Meşruiyyetihâ ve Erkanuhû”, Mecelletü’l-buhûsi’l-islâmiyye, er-Riâsetü’l-Amme li’l-Buhûsi ve’l-İftâ, Riyad, XXV.
  • Zeylaî, Abdullah b. Yûsuf, Nasbu’r-Râye, Daru’l-kıble, Cidde, 1418/1997.
  • Zeylaî, Osman, Tebyîn, Matbaatü’l-Emiriyye, Bulak, 1314.
  • Zuhayli, Vehbe, el-Fıkhu’l-İslâmî ve Edilletühû, Daru’l-Fikr, Dimeşk, 1405/1985.

Detaylar

Sayı
Cilt: 15, Sayı: 1, Yaz 2015
Gönderildi
19.02.2015
Yayınlanmış
30.06.2015
Dergi Bölümü
Araştırma Makalesi
Bilim dal(lar)ı
Temel İslam Bilimleri,
İslam Hukuku

Nasıl Atıf Yapılır

Esen, Bilal. “İslam Muhâkeme Hukukunda Yaygın Duyuma Dayalı Şahitliğin (Eş-Şehâde Bi’t-Tesâmuʻ) Kabulü”. Marife 15/1. 30 Haziran 2015. 257-281. https://www.marife.org/marife/article/view/736.