Araştırma Makalesi

Muhtâr Es-Sakafî’nin Hayatı Bağlamında İlk Keysâni Fikirlerin Ortaya Çıkışı

Emergence of the First Kaysaniyya Ideas in the Context of Mukhtâr al-Thaqafi’s Life

Öz

Muhtâr es-Sakafî hayatını, belirlediği siyasi hedefleri doğrultusunda mücadelelerle geçirmiş birisidir. Bu hedeflerine ulaşabilmek için Medain’de Osmancı, Kûfe’de Türabî, Mekke’de Zübeyrî olmuştur. Son olarak ise Muhammed b. el-Hanefiyye’nin imâmetini ilan ederek Kûfe’de isyan hareketini başlatmıştır. Bu isyan neticesinde yaklaşık iki yıl süreyle Emevî Devleti içerisinde Kûfe merkezli bir yönetim tesis etmiştir. İslam Mezhepleri Tarihi açısından Muhtâr es-Sakafî’nin önemi, İbnü’l-Hanefiyye’nin imâmeti, mehdîliği ve vasîliği gibi ilerleyen süreçte Keysâniyye fırkasının temel akidelerini oluşturan kavramların ilk olarak onun tarafından dillendirilmiş olmasıdır. Bununla birlikte kavramların genel Şiî akidesindeki anlamlarıyla kullanılıp kullanılmadığı hususunda farklı görüşler ileri sürülmüştür. Bu makalede ilk Keysâni fikirlerin ortaya çıkış sebepleri ve kavramlar üzerindeki tartışmalar Muhtâr es-Sakafî’nin hayatı çerçevesinde incelenecektir.

Anahtar Kelimeler

Muhtâr Es, Keysâniyye, Muhammed B. El, İmâMet, MehdîLik
Mukhtar Al-Thaqafi, Kaysâniyye, Muhammad B. Al-Hanafiyya, Imamate, Mahdî

Kaynakça

  • Ahbâru’d-Devleti’l-Abbâsiyye, (Müellifi Meçhul, H. III. Asır), thk. Abdulaziz ed-Duri-Abdulcebbar et-Matlabi, Beyrut trz.
  • Atalan, Mehmet, Muhammed b. el-Hanefiyye ve Anadolu’daki Tezahürleri, Ankara 2007.
  • Ayaz, Fatih Yahya, “Vezir”, DİA, İstanbul 2013, 43/79-82.
  • Bağdâdî, Ebȗ Mansur Abdülkâhir b. Tahir b. Muhammed (429/1037), el-Fark Beyne’l-Fırak, tsh. M. M. Abdülhamid, Beyrut 1995.
  • Belâzurî, Ahmet b. Yahya b. Cabir (279/892), Ensâbu’l-Eşrâf, thk. Süheyl Zekkar-Ziyad Zerkeli, Beyrut 1996.
  • Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Huseyn b. Ali b. Mȗsâ (458/1066), Delâilü’n-Nübüvve ve Ma’rifetü Ahvâli Sâhibi’ş-Şerîa, Beyrut 1405.
  • Bozan, Metin, İmâmiyye’nin İmâmet Nazariyesinin Teşekkül Süreci, İstanbul 2009.
  • Çuhacıoğlu, Abdulkadir, “Muhtâr es-Sakafî Hadis Vaz’ı ve Nübüvvet İddiası”, İntizar Üç Aylık İnanç ve Düşünce Dergisi, c. 1, sy. 2, Bahar 2014, ss. 67-112.
  • Daftary, Farhad, The Ismailis Their History and Doctrines, Cambridge 2007.
  • Ebû Hâtim er- Râzî, Ahmed b. Hamdan (324/936), Kitâbü’z-Zîne fi’l-Kelimâti’l-İslâmiyyeti’l-Arabiyye, (nşr. Abdullah Sellüm es-Samerrai, el-Ğulüvv ve’l-Fıraki’l-Ğâliye fi’l-Hadârâti’l-İslâmiyye içinde), Bağdat 1982.
  • Ebû İshak el-Cȗzcânî, İbrahim b. Yakub b. İshak es-Sa’di (259/872), Ahvâlu’r-Ricâl, thk. Abdulalim Abdulazim el-Bestevi, Pakistan trz.
  • Eş’arî, Ebû’l-Hasen Ali b. İsmail (324/935), Makâlâtü’l-İslâmiyyîn ve İhtilâfu’l-Musallîn, tsh. Helmut Ritter, Wiesbaden 1980.
  • Fesevî, Yakub b. Süfyan b. Cüvvan (Cüvan) (277/890), Kitâbu’l-Ma’rife ve’t-Târîh, thk. Ekrem Ziya el-Umeri, Beyrut 1981.
  • Güneş, Hüseyin, Dini, Siyasi ve Sosyal Etkisi Açısından Muhammed b. el-Hanefiyye ve Hayatı, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Konya 2009.
  • Hakyemez, Cemil, “Mehdi Düşüncesinin İtikadileşmesi Üzerine”, Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi, c. 3, sy. 5, 2004/1, ss. 127-144.
  • Hasîbî, Hüseyin b. Hamdan (334/945), el-Hidâyetü’l-Kübrâ, Beyrut 1991.
  • İbn Abdi Rabbih (328/939), Ebû Ömer Şihabuddin Ahmed, el-Ikdu’l-Ferîd, Beyrut 1404.
  • İbn Ebi’l-Hadîd, Izzuddin Ebû Hamid Abdühamid b. Hibetullah el-Mutezili (655/1257), Şerhu Nehci’l-Belâğa, Kum 1404.
  • İbn Ebi Şeybe, Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed b. İbrahim b. Osman (235/849), el-Kitâbu’l-Musannef fi’l-Ehâdîs ve’l-Âsâr, Riyad 1409.
  • İbnü'1-Esîr, Ebû’l-Hasen Ali b. Ebî’l-Kerem Muhammed b. Muhammed Abdilkerim eş-Şeybani (630/1232), Üsdü’l-Ğâbe, Beyrut 1989.
  • İbn Hazm, Ebû Muhmmed Ali b. Ahmed b. Said el-Endülisi (456/1064), el-Fasl fi’l-Milel ve’l-Ehvai ve’n-Nihal, thk. Ahmed Şemsüddin, Beyrut 1999.
  • İbn Kesîr, İmaduddin Ebu’l-Fida İsmail b. Ömer ( 774/1372), el-Bidâye ve’n-Nihâye, thk. Ali Şi’ri, Kahire 1988.
  • İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim (276/889), el-Maârif, thk. Servet Ukkaşe, Kahire 1992.
  • İbn Miskeveyh, Ebû Ali Ahmed b. Muhammed b. Yakub (421/1030), Tecâribü’l-Ümem ve Teâkıbu’l-Himem, thk. Ebû’l-Kasım İmami, Tahran 2000.
  • el-Kâdî, Vedâd, “Keysâniyye’ye Özel Referanslarla İslam Kaynaklarında Gulât Teriminin Gelişimi”, çev. Yusuf Benli, Dinbilileri Akademik Araştırma Dergisi, VII (207), sayı 2, ss. 241-276.
  • el-Kâdî, Vedâd, el-Keysâniyye fi’t-Târîh ve’l-Edeb, Doktora Tezi: Beyrut Amerikan Üniversitesi, Beyrut 1973.
  • Korkmaz, Sıddık, Şîa’nın Oluşumu Hz. Ali’nin Vasîliği Düşüncesi, İstanbul 2012.
  • Korkmaz, Sıddık, Tarihin Tahrifi İbn Sebe Meselesi, Ankara 2012.
  • Kummî, Sa’d b. Abdillah Ebi Halef el-Eş’ari (301/913), Kitâbu’l-Makâlât ve’l-Fırak, thk. Cevad Meşkur, Tahran 1963.
  • Malatî, Ebu’l-Huseyn Muhammed b. Ahmed b. Abdirrahman (377/987), et-Tenbîh ve’r-Redd ala Ehi’l-Ehvâ ve’l-Bid’a, thk. M. Zahid el-Kevseri, Mısır trz.
  • Meclisî, Muhammed Bakır b. Muhammed Taki (1110/1698), Bihâru’l-Envâr, Beyrut 1403.
  • Müberred, Ebu’l-Abbas Muhammed b. Yezid (285/898), el-Kâmil fi’l-Luğa ve’l-Edeb, thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrahim, Kahire 1997.
  • Nâşî el-Ekber, Ebu’l-Abbas Abdullah b. Muhammed (393/906), Usûlu’n-Nihal ve Kitabu’l-Fıraki’l-İslamiyye, thk. Seyit Bahcıvan, Konya 2007.
  • Neşşar, Ali Sami, Neşetü’l-Fikri’l-Felsefi fi’l-İslam, Kahire 1968.
  • Neşvân el-Himyerî, Ebû Said (573/1178), el-Hûru’l-‘Iyn, thk. Kemal Mustafa, Beyrut 1985.
  • Onat, Hasan vd., İslam Mezhepleri Tarihi el-Kitabı, ed. Hasan Onat-Sönmez Kutlu, Ankara 2012.
  • Onat, Hasan, Emevîler Devri Şiî hareketleri ve Günümüz Şiîliği, Ankara 1993.
  • Öz, Mustafa, İmâmiyye Şia’sında Onikinci İmam ve Mehdî İnancı, İstanbul 1995.
  • Râzî, Ebû Abdillah Fahreddin Muhammed b. Ömer (606/1209), İtikâdâtu Fıraki’l-Müslimîn ve’l-Müşrikîn, thk. Ali Sami en-Neşşar, Kahire 1938.
  • Şehristânî, Ebu’l-Feth Muhammed b. Abdilkerim b. Ebi Bekr Ahmed (548/1153), el-Milel ve’n-Nihal, thk. Emir Ali Mehna-Ali Hasan Faur, Beyrut 1993.
  • Şeyh Müfid, Ebû Abdillah Muhammed b. Muhammed (413/1022), el-Füsusu’l-Muhtâre, Kum 1413.
  • Taberî, Ebû Cafer Muhammed b. Cerir (310/922), Târîhu’t-Taberî, Târîhu’r-Rusul ve’l-Mulûk ve Sılatu’t-Târîhi’t-Taberî, Beyrut 1387.
  • Tûsî, Ebû Cafer Muhammed b. Hasan (460/1067), İhtiyâru Ma’rifeti’r-Ricâl el-Ma’rûf bi-Ricâli’l-Keşşî, tashih ve talik: Mirdamad el-Esterabadi, thk. Mehdi er-Racai, Kum 1404.
  • Üzüm, İlyas, “Osmaniyye”, DİA, İstanbul 2007, ss. 480-481.
  • Ya’kûbî, Ahmed b. Ebi Yakub b. Cafer b. Vehb (292/904), Târîhu’l- Ya’kûbî, thk. Abdulemir Mehna, Beyrut 2010.
  • Zübeyrî, Ebû Abdillah Musab b. Abdillah (236/850), Kitâbu Nesebi Kureyş, thk. E. Levi Provençal, Kahire 1982.

Detaylar

Sayı
Cilt: 15, Sayı: 1, Yaz 2015
Geliş Tarihi
02.03.2015
Kabul Tarihi
16.10.2019
Yayın Tarihi
30.06.2015
Dergi Bölümü
Araştırma Makalesi
Bilim dal(lar)ı
Temel İslam Bilimleri,
İslam Mezhepleri Tarihi

Nasıl Atıf Yapılır

Şenzeybek, Aytekin. “Muhtâr Es-Sakafî’nin Hayatı Bağlamında İlk Keysâni Fikirlerin Ortaya Çıkışı”. Marife 15/1. 30 Haziran 2015. 343-370. https://doi.org/10.33420/marife.437035.
Özet Görüntüleme: 4
PDF İndirme: 5

Dosya İndirmeleri

Dosya indirme bilgisi bulunmuyor.
DergiPark İstatistikleri: