Araştırma Makalesi

Mu‘tezile’ye Göre Ahlâkın Temellendirilmesinde Vahyin ve Aklın Alanları

Areas of Inspiration and Reason Based on Morality by Mutazila

Öz

Ahlâk konusu kelâm kitaplarında müstakil bir başlık halinde ele alınmamaktadır. Ancak kelâm sahasında ciddi bir literatüre sahip olan Mu‘tezile, ahlâk konusunun temel terimlerini fazlasıyla tartışmaktadır. Özellikle insanın fiilleri, hüsün-kubuh, kader ve adâlet gibi konular bağlamında değerlendirmeler yapılmaktadır. Daha çok iman ile ahlâk arasında nasıl bir ilişki vardır? İman mutlak anlamda sahibini iyiye götürür mü? İmanın varlığı ahlâkı zorunlu kılar mı? gibi sorular gündeme gelmektedir. Bu soruların temellendirilmesinde ise genelde iki yaklaşım görülmektedir. Birincisi nakli önceleyen, diğeri ise aklı önceleyen düşünce şeklidir. İkinci yaklaşım olan aklı önceleme yöntemi Mu‘tezile tarafından kullanılmaktadır. Ancak Mu‘tezile, aklı ahlâkî değerlerin kaynağı olarak görmekle beraber vahye/nakle de açtığı bir alan bulunmaktadır. Mu‘tezile, ahlâkın temellendirilmesinde vahyin rolünün, aklen bilinen hususları tamamlayıcı olması, onları doğrulaması ve bu davranışların sosyal hayata aktarılmasında teşvik edici bir yönünün olması olarak belirtmektedir. Çalışmamızda Mu‘tezile’nin ahlâkı temellendirmesinde vahiy ve aklın alanlarını nasıl belirlemeye çalıştıklarını etraflıca ele almaya çalışacağız.
The issue of morality is not handled as an independent title in the books of kalam. Mutazila, however, who has a serious literary work in the context of the word, is overly disputing the basic terms of morality. In particular, evaluations are made in the context of issues such as human actions, husn-qubh (good-evil), fate and justice. What is the relationship between faith and morality? Does faith absolutely take the owner to good? Does the presence of faith mandate morality? Similar questions like these come to the agenda. Based on these questions, two approaches are generally encountered. The first one gives priority to transmission, while the other launches wisdom. The second approach, which gives priority to the wisdom is used by Mutazila. Mutazila, however, has an area where it can be seen as a source of mental moral values, as well as a field of poaching / relish. Mutazila states that the role of the revelation based on morality is complementary to what is known in the past and that there is a way of confirming them and encouraging them to convey the social life. In this study, we will try to extensively consider how Mutazila tried to determine the areas of revelation and wisdom while grounding morality.

Anahtar Kelimeler

Akıl, Vahiy, Mu‘Tezile, Ahlâk
Kalam, Mutazila, Morality, Intellect, Revelation

Kaynakça

  • Adûdiddîn el-Îcî, Abdurrahman b. Ahmed, el-Mevâkıf fî ‘İlmi’l-kelâm, Beyrut ts.
  • Ahmed Mahmûd Subhî, el-Felsefetü’l-Ahlâkıyye fi’l-Fikri’l-İslâmî, Beyrut 1413/1992.
  • Akarsu, Bedia, Mutluluk Ahlâkı, İnkılap Yay. IV. bs. İstanbul 1998.
  • Akın, Murat, Basra ve Bağdat Mu‘tezile Ekolleri, Sonçağ Yay. Ankara 2017.
  • Alper, Hülya, “Akâid ve Kelâm İlminde Vahyin ve Aklın Yeri”, İslâmî İlimlerde Metodoloji/Usûl-IV Tartışmalı İlmî İhtisas Toplantısı, 20-21 Ekim 2012 İstanbul, ss. 115-154.
  • Altıntaş, Ramazan, “Kâdî Abdülcebbâr’ın Sem‘iyyatla İlgili Bazı Görüşleri”, Bilimname,IV/1 (2004): 59-79.
  • Ammara, Muhammed, Mu‘tezile ve İnsan Özgürlüğü Sorunu, çev. Vahdettin İnce, Ekin Yay. İstanbul 1998.
  • Apaydın, Yunus, “Ta‘lîl”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, İstanbul 2010, XXIX, 511-514.
  • Arslan, Hulusi, Mu‘tezile’ye Göre İyilik ve Kötülük (Husn ve Kubh) Problemi, Basılmamış Doktora tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri 1999.
  • Aslan, İbrahim, Kadi Abdulcebbar’da Kelâm Yöntemi, Basılmamış Doktora tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2007.
  • Ay, Mahmut, “İslam Kelâmında Tevhid”, Monotheismus in Christentum und Islam/İslam ve Hıristiyanlık’ta Monoteizm”, Stuttgart 2011, 191-219.
  • Aydeniz, Hüsnü, Teist Varoluşçularda İman-Ahlâk İlişkisi, Rağbet Yay. İstanbul 2012.
  • Aydın, Mehmet, Din Felsefesi, Dokuz Eylül Üniversitesi Yay. İzmir 1987.
  • Aydın, Mehmet S., Tanrı-Ahlâk İlişkisi, Türkiye Diyanet Vakfı Yay. Ankara 1991.
  • Babanzâde, Ahmed Naim, İslâm Ahlâkının Esasları, Bedir Yay. İstanbul 1992.
  • Bağdadî, Ebû Mansûr Abdulkâhir b. Tahir b. Muhammed, Usûlu’d-Dîn, thk. Ahmed Şemsü’d-Din, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, I. bs. Beyrut 1423/2002.
  • Basrî, Ebu’l-Hüseyin Muhammed b. Ali b. Tayyîb, el-Mu‘temed fî usûli’i-fıkh, nşr. Muhammed Hamidullâh, Dımaşk 1384/1964.
  • Buharî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmâil, et-Tarihu’l-kebir, Haydarabad 1390/1990, VI, 352; İbn Hibbân, Kitâbü'l-Mecrûhîn, nşr. Mahmûd İbrâhim Zâyed, Haleb 1396.
  • Câhız, Ebû Osmân Amr b. Bahr, Kitâbü’l-hayevân, thk. A. M. Hârûn, Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, III. bs. Beyrut 1969/1388.
  • Cevizci, Ahmet, Etiğe Giriş, Paradigma Yay. İstanbul 2002.
  • Cürcânî, Seyyid Şerif Ali b. Muhammed, Mu‘cemü’t-Ta’rifât, thk. Muhammed Sıddık el-Minşâvî, Dârü’l-fazile, Kahire ty.
  • Çağrıcı, Mustafa, İslam Düşüncesinde Ahlâk, Dem Yay. İstanbul 2006.
  • Çelebi, İlyas, “Klasik Bir Kelâm Problemi: Hüsün-Kubuh”, MÜİFD, 16/17 (1998-1999): 55-90.
  • Çelebi, İlyas, İslam İnanç Sisteminde Akılcılık ve Kâdı Abdülcebbâr, Rağbet Yay. İstanbul 2002.
  • Çubukçu, İ. Agâh, “Mu‘tezile ve Akıl Meselesi”, AÜİFD, 12 (1964): 51-61.
  • Eş‘arî, Ebü’l-Hasan Ali b. İsmail, Kitabu’l-Lüm‘a fi’r-reddi alâ Ehl-i zeyği ve’l-bida‘, nşr. Richard J. Mc Carthy, Beyrut 1952.
  • Eş‘arî, Ebü’l-Hasan Ali b. İsmail, Makâlâtu’l-İslâmiyyîn ve ihtilâfu’l-musallîn, thk. Nuaf Cerrah, Dâru Sader, Beyrut 1429/2008.
  • Evkuran, Mehmet, Ahlâk Hakikat ve Kimlik, Araştırma Yay. Ankara 2013.
  • Fahri, Macit, İslam Ahlâk Teorileri, Literal Yay. İstanbul 2004.
  • Fahri, Macit, İslam Felsefesi Tarihi, Çev. Kasım Turhan, Ayışığı Kitapları, İstanbul 1998.
  • Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed, el-İktisâd fi’l-i‘tikâd, Beyrut 1983.
  • Gölcük, Şerafeddin, Kelâm Açısından İnsan ve Fiilleri, Kayıhan Yay. İstanbul 1979.
  • Güler, İlhami, Özgürlükçü teoloji Yazıları, Akara Okulu Yay. Ankara 2004.
  • Güler, İlhami, İman-Ahlâk İlişkisi, Ankara Okulu Yay. IV. bs. Ankara 2016.
  • Hayyât, Ebû Hüseyin Abdurrahim b. Muhammed b. Osman, Kitâbu’l-intisâr ve’r-redd alâ İbn Râvendî el-mülhîd, thk. Muhammed Hicâzî, Kahire 1988.
  • Holoğlu, Yasemin- Yavuz, Yusuf Şevki, “Câhız’da Tabiat Felsefesi”, IV. Türkiye Lisansüstü Çalışmalar Kongresi Bildiriler Kitabı, 14-17 Mayıs, Kütahya 2015.
  • Işık, Kemal, Mu‘tezile'nin Doğuşu ve Kelâmî Görüşleri, AÜİF Yay. Ankara 1967.
  • İbn Manzûr, Ebû Fazl Cemaleddin Muhammed b. Murimin, Lisanu’l-Arab, Beyrut ty.
  • İbnu’l-Murtezâ, Ahmed b. Yahya, Tabakâtu’l-Mu‘tezile, thk. Suzana D. Wilzer, Daru’l-Muntazır, Beyrut 1430/2009.
  • İbiş, Fatih, “Mâtürîdî’de İman-Ahlâk İlişkisi”, Kelâm Araştırmaları Dergisi, 13/2 (2015): 717-734.
  • Kâdî Abdülcebbâr, Ebu’l-Hasan Abdülcebbâr b. Ahmed, Şerhu’l-usûli’l-hamse, thk. Abdülkerim Osman, Kahire 2009.
  • Kâdî Abdülcebbâr, Ebu’l-Hasan Abdülcebbâr b. Ahmed, el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîdi ve’l-a‘dl, thk. Abdulhalîm Mahmûd-Süleymân Dünyâ, Dâru’l-Mısriyye, Mısır, ty.
  • Kâdî Abdülcebbâr, Ebu’l-Hasan Abdülcebbâr b. Ahmed, el-Muhit bi’t Teklif, thk. Ö. Azmî ve A. el-Ehvânî, Mısır, ty.
  • Kâdî Abdülcebbâr, Ebu’l-Hasan Abdülcebbâr b. Ahmed, Müteşâbihü'l-Kur'ân, nşr. Adnan Muhammed Zerzûr, Dârü't-Türâs, Kahire 1969.
  • Kâdî Abdülcebbâr, Ebu’l-Hasan Abdülcebbâr b. Ahmed, “Aklın Sorumluluk Alanı”, çev. Hulusi Arslan, Din Felsefesi Açısından Mutezile Gelen-ek-i Kılasik ve Çağdaş Metinler Seçkisi, İz Yay. İstanbul 2014.
  • Kant, Immanuel, Ahlâk Metafiziğinin Temellendirilmesi, çev. Ioanna Kuçuradi, Türkiye Felsefe Kurumu Yay. II. bs. Ankara 1995.
  • Kazanç, Fethi Kerim, “Mu‘tezilî Ahlâk Nazariyesinde Bilgi-Değer Münâsebetine Bir Bakış”, OMÜİFD, 12/12 (2001): 241-271.
  • Kazanç, Fethi Kerim, Gazzâlî Öncesi Ehl-İ Sünnet Kelâmında Ahlâk Düşüncesi, Ankara Okulu Yay. Ankara 2007.
  • Kılıç, Recep, Ahlâkın Dini Temeli, Türkiye Diyanet Vakfı Yay. II. bs. Ankara 1996.
  • Koçak, İsmail, Mu‘tezile Kelâm Sisteminde Ahlâkın Teolojik Temelleri –Kâdî Abdülcebbâr Örneği-, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2013.
  • Koloğlu, Orhan Şener, Cübbâîler'in Kelâm Sistemi, Basılmamış Doktora Tezi, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa 2005.
  • Kutluer, İlhan, İslam Felsefesi Tarihinde Ahlâk İlminin Teşekkülü, Basılmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 1989.
  • Laertius, Diogenes, Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri, çev. Candan Şentuna, Yapı Kredi Yay. İstanbul 2004.
  • Mainz, Ernst, “Mu‘tezile’nin Ahlâk Felsefesi”, Çev. İsmail Koçak-Bilal Kır, İlahiyat Araştırmaları Dergisi, 6 (2013): 143-159.
  • Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd, Kitâbu’t-Tevhîd, thk. Bekir Topaloğlu-Muhammed Aruçi, Dâru sader, Beyrut 2010.
  • Meydânî, Abdurrahman Hasan Habenneke, el-Ahlâku’l-İslâmiyye ve Üsüsühâ, Dımeşk, 1407/1987.
  • Mûsâ b. Meymûn, Delâletü’l-Hâirîn, thk. Hüseyin Atay, Ankara, 1974.
  • Osman, Abdulkerim, Nazariyyetu’t-Teklif, Beyrut 1971.
  • Öner, Necati, İnsan Hürriyeti, Selçuk Yay. Ankara 1982.
  • Özcan, Hanifi, Mâtürîdi’de Bilgi Problemi, İFAV Yay. İstanbul 1993.
  • Özlem, Doğan, Etik-Ahlâk Felsefesi, İnkılap Yay. İstanbul 2004.
  • Pazarlı, Osman, İslâm’da Ahlâk, Remzi Kitabevi, İstanbul 1980.
  • Seyyîd Bey, Medhal, Matbaa-i Amire, İstanbul 1333.
  • Sinanoğlu, Abdulhamit, “Mu‘tezile Felsefesinde İnsan Ahlâk ve Sorumluluğu”, KSÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1 (2003): 65-84.
  • Süt, Abdunnasır, Mu‘tezile ve Ahlâk Kadı Abdulcebbar Örneği, İz Yay. İstanbul 2016.
  • Taftâzânî, Mesûd b. Ömer b. Abdullah Sâduddin, Şerhu’l-Makâsıd, thk. Abdurrahman Umeyra, Beyrut 1989.
  • Zemahşerî, Muhammed b. Ömer, Tefsiru’l-Keşşâf an hakâiki gavâmidi’t-tenzîl ve uyuni’l- ekâvîli fî vucûhi’t-te’vîl, Beyrut 1429/2008.
  • Yılmaz, Özlem, Mu‘tezile’de Teklif Anlayışı, Basılmamış Yüksek Lisan tezi, On dokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Samsun 2011.
  • Yavuz, Yusuf Şevki, “Kümûn”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Ankara 2002, XXVI, 552.
  • Yeprem, M. Saim, İrâde Hürriyeti ve İmâm Matürîdî, Şamil Yayınevi, İstanbul 1980.

Detaylar

Sayı
Cilt: 18, Sayı: 1, Yaz 2018
Geliş Tarihi
19.02.2018
Kabul Tarihi
16.10.2019
Yayın Tarihi
30.06.2018
Dergi Bölümü
Araştırma Makalesi
Bilim dal(lar)ı
Temel İslam Bilimleri,
Kelam

Nasıl Atıf Yapılır

Akın, Murat. “Mu‘tezile’ye Göre Ahlâkın Temellendirilmesinde Vahyin Ve Aklın Alanları”. Marife 18/1. 30 Haziran 2018. 55-76. https://doi.org/10.33420/marife.396569.
Özet Görüntüleme: 9
PDF İndirme: 4

Dosya İndirmeleri

Dosya indirme bilgisi bulunmuyor.
DergiPark İstatistikleri: