Araştırma Makalesi

Hanefî Mezhebinde Delil-Hüküm İlişkisi Bağlamında Tenzîhen-Tahrîmen Mekruh Ayrımı

Within the Relation Evidence-Huqm the Distinction Between Makrooh Tahrîmen and Makrooh Tenzîhen in Hanafî Sect

Öz

Teklîfî hüküm kapsamında değerlendirilen mekruh kavramının çerçevesi ve diğer teklîfî hükümlerle bağlantısının incelenmesi, kavramın; gelişim sürecinde farklı anlamlara delâlet edecek şekilde kullanılması, özellikle haram kavramı ile yakın ilişkisi bulunması sebebiyle önem arz etmektedir. İlk dönem fıkıh eserlerinde haramı ya da haram oluşu şüpheli olan şeyleri aynı zamanda bir şeyin yapılmasının hoş görülmediğini ifade etmek üzere kullanılan mekruh kavramı, hüküm anlayışının sistemleşmesi ile birlikte teklîfî hükümler kapsamında değerlendirilerek cumhûr fukahânın benimsediği görüşe göre yapılmasında sevap terk edilmesinde ise günah olmayan hüküm şeklinde tanımlanmıştır. Hanefî mezhebinde ise bu genel görüşten farklı olarak mezhep içerisindeki farz-vacip ayrımı ile örtüşecek biçimde kavram, tenzîhen-tahrîmen mekruh şeklinde tasnîf edilmiştir. Bu nedenle mekruh kavramının Hanefî mezhebi sistematiği içerisinde incelenmesi gerekli görülmüştür. Her ne kadar bu ayrım belirgin olarak müteahhîrûn dönemi usûl ve furu‘ eserlerinde yer almakta ise de ayrımın,mezhebin erken döneminden itibaren var olduğu ve delil-hüküm ilişkisine bağlı olarak Hanefî mezhebinin şer‘î delil ve delillerin kesinliği yaklaşımı ile alâkalı olduğu tespit edilmiştir. Zira Hanefî mezhebinin teklîfî hükümleri tasnîfinde de hükmün dayanağı olan delilin sübût ve delâlet yönünden zannî ya da kat‘î oluşu dikkate alınmaktadır. Bununla beraber kat‘î-zannî delil çerçevesinde ele alınan tenzîhen-tahrîmen mekruh ayrımında kat‘î ve zannî olanın ayrıştırılması, verilen hükmün doğru anlaşılması açısından önemli bir husustur. Bu nedenle tenzîhen-tahrîmen mekruh ayrımı değerlendirilirken hükmün dayanağı olan delilin sübût ve delâlet yönünden ele alınması ve aynı zamanda fıkıh usûlü literatüründeki verilerle yetinilmeyip Hanefî fıkıh literatüründehükmün bağlantılı olduğu mesele ile ilgili açıklama ve gerekçelerin de göz önünde bulundurulması gerekmektedir.
The notion makrooh, considered as part of the provisions of responsibility, appears to be an important phenomenon because of its close relation to the notion haraam and its historical use in a way to refer to different meanings and connotations during the process of its evolution. The notion makrooh, used in the earlier scholarly works in an effort to make reference to the haraam and to imply that it is not proper to commit actions which may potentially fall into the category of haraam, was in later periods incorporated in the scope of provisions of responsibility in connection with the systematization of the notion huqm; subsequent to this process of incorporation, the notion makrooh was defined by the majority of the Islamic scholars as something whose commission does not render thawab and whose avoidance does not entail ithm. Unlike this general view, the Hanafi sect has classified the notion of makrooh as tenzîhen and tahrîmen in a way to become consistent with the distinction between farida and wajeeb. Therefore it’s regarded necessary to analyze the notion makrooh in Hanafî sect. Even though this distinction is evidently noticeable in the usul and furu’ works by the scholars of later period, the study finds that the distinction has been systemized in accordance with the general characteristics of the sect and depending on the relation between huqm and evidence, is related that is related to the Hanafi sect’s evidence approach. From this point of view, it could be said that in Hanafi sect, the makrooh tenzihi corresponds to mandoob whereas makrooh tahrimi to wajeeb or the sunnah considered as strong as wajeeb. However, in the tenzîhen-tahrîmen makrooh distinction made with reference to the Qat’i-Zanni evidence, detection of what constitutes the Zanni and the Qat’i is particularly important for the sake of proper inferences on the final provision. For this reason, in the assessment of the distinction between makrooh tahrîmen and makrooh tenzîhen, it is necessary to consider the evidence, support base for the final provision, it is also necessary to take account of the explanations and justifications in Hanafi fiqh literature regarding the issue that the judgment is related to.

Anahtar Kelimeler

Hanefî Mezhebi, Teklîfî Hüküm, Kat‘Î, Mekruh, Tenzîhen
Hanafi Sect, Provision Of Responsibility, Qat’i-Zanni Evidence, Makrooh, Tahrimi-Tenzihi Makrooh

Kaynakça

  • Afgânî, Abdülhakîm, Keşfü’l-hakāik şerhu Kenzi’d-dekāik, İdâretü’l-Kur’ân ve’l-Ulûmü’l-İslâmiyye. Karaçi 1987.
  • Alâî, Ebû Saîd Salâhuddin Halil b. Keykeldi b. Abdullah, Tahkîkü'l-murâd fî enne'n-nehye yaktadi'l-fesâd, thk. İbrâhim Muhammed Selkaynî, Dârü'l-Fikr. Dımaşk 1982.
  • Ali el-Kârî, Ebu'l-Hasan Nûreddîn Ali b. Sultan Muhammed, Fethu bâbi’l-inâye bi şerhi’n-Nukâye, yay. haz. Muhammed Temîm-Heysem Nazzal Temîm, Dârü'l-Erkam b. Ebi'l-Erkam, Beyrut 1997.
  • Aynî, Ebû Muhammed Bedreddîn Mahmûd b. Ahmed b. Mûsa Hanefî, el-Binâye fî şerhi'l-Hidâye, tsh. Muhammed Ömer, Dârü'l-Fikr.yy. 1980.
  • Basrî, Muhammed b. Ali Ebü'l-Hüseyin, el-Mu’temed fî usûli’l-fıkh, Dârü’l-Kütübü’l-İlmiyye. Beyrut ty.
  • Bilmen, Ömer Nasûhî, Hukûk-ı İslâmiyye ve ıstılâhât-ı fıkhiyye kâmûsu, Bilmen Yay. İstanbul 1985.
  • Birsin, Mehmet, Hanefî Fıkhında Fitne Gerekçesine Dayalı Hükümler ve İstihsân Delili ile İlişkisi”, İslâmî Araştırmalar, 22/1 (2011): 55-70.
  • Buhârî, Alâüddin Abdülazîz b. Ahmed b. Muhammed Abdülazîz, Keşfu’l-esrâr ‘an usûl-i Fahri’l-İslâm el-Pezdevî, thk. Muhammed el-Mu’tasım-Billah el-Bağdâdî, Dârü'l-Kütübi'l-Arabiyye, Beyrut 1997.
  • Buhârî, Burhânüddin (Burhânü'ş-şerîa) Mahmûd b. Ahmed b. Abdilazîz Buhârî Merğinânî Burhâneddîn, el-Muhîtü’l-burhânî fî’l-fıkhi’n-Nu’manî, thk. Ahmed İzzu İnaye ed-Dımaşkî, Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî. Beyrut 2003.
  • Büyük Ali Haydar Efendi, Nasûhizâde Büyük, Usûl-i Fıkıh Dersleri, Üçdal Yay. İstanbul 1966.
  • Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Ali er-Râzî, el-Fusûl fi'l-usûl, nşr. Uceyl Câsim Neşemî, Mektebetü'l-İrşâd. İstanbul 1994.
  • Debûsî, Ebû Zeyd Abdullah b. Muhammed b. Ömer b. Îsâ, Takvîmü’l-edille fî usûli’l-fıkh, thk. Halil Muhyiddîn, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut ty.
  • Dilek, Uğur Bekir, İslam Hukuk Metodolojisinde Teklifî Hükümler Terimleri -Doğuşu, Gelişimi, Terimleşmesi-, Basılmamış Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya 2010.
  • Ebû Dâvud, Süleyman b. Eşʻas es-Sicistânî Sünen-i Ebî Dâvud, (ed. Muhammed Abdülaziz el-Halidî), Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, Lübnan 2007.
  • Ebû Zehra, Muhammed, İslâm Hukuk Metodolojisi, çev. Abdulkadir Şener, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yay. Ankara 1973.
  • Eroğlu, Selahaddîn, “Mekruh”, İslâmî İlimler Enstitüsü Dergisi (Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi), Ankara, 5 (1982): 297-303.
  • Gazzâlî, Ebû Hamid Hüccetü’l-İslam Muhammed b. Muhammed, el-Mustasfâ min ‘ilmi’l-usûl, thk. Hamza b. Züheyr Hâfız, yy. ty.
  • Gulam, Hyder, “Comparing the Legal Rules (Ahkam-ı Shariah) in The Maliki and Shafii Schools with The Hanafi School of Thought”, Islam Futura, 16/1 (2016): 1-8.
  • Güzelhisarî, Mustafa Hulûsî Muradî, Menâfi‘ü'd-dekâik şerhi Mecâmi‘i'l-hakâik,yy. İstanbul 1273.
  • Habbazî, Ebû Muhammed Ömer b. Muhammed, el-Muğnî fî usûli'l-fıkh, thk. Muhammed Mazhar Beka, Câmiatü Ümmi'l-Kurâ, Mekke 1983.
  • Haddâd, Ebû Bekr b. Ali b. Muhammed ez-Zebîdî, el-Cevheretü’n-Neyyire Şerhu Muhtasari’l-Kudûrî fi’l-Furû‘i’l-Hanefiyye, I-II, thk. İlyas Kaplan, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2006.
  • Hassan, Ahmet, İlk Dönem İslâm Hukuk Biliminin Gelişimi (The Early Development of Islamic Jurisprudence), çev. Haluk Songur, Rağbet Yay. İstanbul 1999.
  • Hudârî, Muhammed b. Afîfî el-Bacurî, Usûlü'l-fıkh, el-Mektebetü't-Ticâreti'l-Kübrâ. Mısır 1969.
  • İbn ‘Âbidin, Muhammed Emin b. Ömer b. Abdülaziz ed-Dımaşkî, Nesemâtu’l-eshâr, yay. haz. Fehîm Eşref Nûr, İdâretü’l-Kur’ân ve’l- ‘Ulûmi’l- İslâmiyye, Pakistan 1418, s. 164.
  • İbn ‘Âbidin, Muhammed Emin b. Ömer b. Abdülaziz ed-Dımaşkî, Reddü'l-muhtar ale'd-Dürri'l-muhtar: şerh-i Tenvîri'l-ebsâr: Hâşiyetu İbn ‘Âbidin, thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd, Ali Muhammed Muavvez, Dâru Âlemü’l-Kütüb, Riyad 2003.
  • İbnü’l-Hümâm, Kemâleddin Muhammed b. Abdülvâhid b. Abdülhamîd, Şerhu Fethi’l-kadîr, Mustafa el-Babi el-Halebî.yy. 1970.
  • İbn Nüceym, Zeynüddin Zeyn b. İbrâhim b. Muhammed Mısrî Hanefî, el-Bahru’r-râik şerhu Kenzi’d-dekāik, el-Matbaatü'l-İlmiyye. Kahire 1311.
  • İbn Nüceym, Zeynüddin Zeyn b. İbrâhim b. Muhammed Mısrî Hanefî, Fethü’l-ğaffâr bi şerhi’l-Menâr, Mustafa el-Babi el-Halebî. Kahire 1936.
  • İbn Nüceym, Sirâcüddîn Ömer b. İbrâhim b. Muhammed Mısrî, en-Nehru’l-fâik şerhu Kenzi’d-dekâik, thk. Ahmed İzzu İnaye ed-Dımaşkî, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2002.
  • İbnü’s-Sa‘âtî, Muzafferuddîn Ahmed b. Ali el-Bağdadî, Nihâyetu’l-vüsûl ilâ ilmi’l-usûl, thk. Sa’d b. Aziz b. Mehdi Sülemî, Câmiatü Ümmi'l-Kurâ. Mekke 1985.
  • İbnü’l-Hümâm, Kemâleddin Muhammed b. Abdülvâhid b. Abdülhamîd, Şerhu Fethi’l-kadîr, Mustafa el-Babi el-Halebî. yy. 1970.
  • Kâkî, Kıvâmüddîn Muhammed b. Muhammed b. Ahmed el-Hucendî, Câmiü’l-esrâr fî şerhi’l-Menar li’n-Nesefî, thk., Fazlurrahman Abdülgafûr Efgânî, Mektebetu Nizar Mustafa el-Baz, Riyad 1997.
  • Kâsânî, Ebû Bekr Alaeddin Ebû Bekr b. Mes'ud b. Ahmed el-Hanefî, Bedâyi‘us-sanâi‘ fî tertîbi’ş-şerâyi‘,thk. Ali Muhammed Muavvez-Adil Ahmed Abdülmevcut, Dârü'l-Kütübi'l-İlmiyye, Beyrut 1997.
  • Kemalpaşazâde, İbn Kemal Ahmed Şemseddin, el-Îzâh fî şerhi’l-ıslâh fi’l-fıkhî’l-Hanefî: Tavzîh ve tenkîh ve tekmîl ‘alâ Şerhi’l-Vikâye li’l-İmâm Sadrüşşerîa: Îzâhü’l-ıslâh, thk. Abdullah Davud Halef el-Muhammedî-Mahmud Şemseddin Emir el-Huza‘î, Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, 2007.
  • Leknevî, Abdülali Muhammed b. Nizâmeddin Muhammed Sehâlevî el-Ensârî, Fevâtihu’r-rahamût şerhu Müsellemüi’s-sübût, thk. Abdullah Mahmûd Muhammed Ömer, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye. Beyrut 2002.
  • Mâlik b. Enes, el-Muvatta’, Dâru’l-Hadîs, Kahire 1992.
  • Merğinanî, Ebü'l-Hasan Burhaneddin Ali b. Ebî Bekr, el-Hidâye şerhu Bidâyeti’l-mübtedî, thk. Muhammed Tamir-Hafız Aşur Hafız, Dârü’s-Selâm. Kahire 2000.
  • Mevsîli, Ebü'l-Fazl Mecdüddîn Abdullah b. Mahmûd b. Mevdûd, el-İhtiyâr li ta‘lili’l-Muhtâr,thk. Ali Abdülhamîd Ebü’l-Hayr-Muhammed Vehbi Süleyman, Dâru’l-Hayr. Beyrut 1998.
  • Molla Fenârî, Şemseddin Muhammed b. Hamza b. Muhammed, Fusûlü’l-bedâyi‘ fî usûli’ş-şerâi‘, Şeyh Yahyâ Efendi Matbaası. İstanbul 1289.
  • Molla Hüsrev, Hüsrev Mehmed Efendi, Mir’âtü’l-usûl şerhu Mirkâti’l-vüsûl, Matbaa-i Osmaniye, yy. 1899.
  • Molla Hüsrev, Hüsrev Mehmed Efendi, Dürerü’l-hükkâm fî şerhi Gureri’l-ahkâm, Fazilet Yay. İstanbul 1979.
  • Müslim, Ebü’l-Hüseyn b. Haccac, Sahîhu Müslim, thk. Sıtkı Cemil ‘Attâr, Daru’l-Fikr, Beyrut 2004.
  • Nablûsî, Abdullah b. İsmail, Nihâyetü’l-murad fî şerhi hediyyeti ibni’l-İmâd, el-Ceffan ve'l-Câbî, Limasol 1994.
  • Özer, Hasan. “Fıkıh Literatüründe Yükümlülük Kuramı Bağlamında “Lâ Be’se (Bih)” Kavramı”. Marife 17/1 (2017): 1-27. https://doi.org/10.33420/marife.591723.
  • Reinhart, A. Kevin, “Like The Difference Between Heaven and Earth:” Hanafî and Shâfi‘î Discussions of Fard and Wajib in Theology and Usûl”, Studies in Islamic Legal Theory, ed. Bernard G. Weiss, Brill, Leiden 2002, ss. 205-235.
  • Semerkandî, Ebü'l-Leys İmamü’l-Hüdâ Nasr b. Muhammed b. Ahmed, Hizânetü’l-fıkh ve ‘uyûnü’l-mesâil, thk. Selahaddin Abdüllatîf en-Nâhî, el-Ehliyye, Bağdat 1967.
  • Semerkandî, Ebü'l-Leys İmamü’l-Hüdâ Nasr b. Muhammed b. Ahmed, Muhtelifu’r-Rivâye, I-IV, thk. Abdurrahman b. Mübârek Ferec, Mektebetü’r-Rüşd, Riyad 2005.
  • Semerkandî, Ebû Bekr Alaeddin Muhammed b. Ahmed b. Ebî Ahmed, Tuhfetü’l-Fukahâ, Dârü'l-Kütübi'l-İlmiyye, Beyrut 1984.
  • Semerkandî, Ebû Bekr Alaeddin Muhammed b. Ahmed b. Ebî Ahmed, Mîzânu’l-usûl fî netâici’l-‘ukûl fî usûli’l-fıkh, thk. Abdülmelik Abdurrahmân es-Sa‘di, Vizâretü’l-Evkâf ve’ş-Şuûnü’d-Dîniyye, Bağdad 1987.
  • Sem‘anî, Ebü'l-Muzaffer Mansur b. Muhammed b. Abdülcebbâr, Kavâtı‘u’l-edille fi’l-usûl, Müessesetü’r-Risâle. Beyrut 1996.
  • Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ahmed b. Sehl, el-Mebsût, Matbaatü’s-Sa‘âde. Kahire 1324-1331.
  • Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ahmed b. Sehl, Usûlü's-Serahsî, thk. Ebü'l-Vefa Efgânî, Dârü'l-Kitâbi'l-Arabî, Kahire 1954.
  • Seyyid Bey, Muhammed, Medhal, Matbaa‘i Âmire, İstanbul 1333.
  • Sığnâkî, Hüsâmeddin Hüseyin b. Ali b. Haccâc, Kitâbü’l-vâfî fî usûli’l-fıkh, thk. Ahmed Muhammed Mahmûd Yemânî, Dârü’l-Kahire. Kahire 2003.
  • Suğdî, Ebu'l-Hasan Ali b. Hüseyin b. Muhammed el-Hanefî, en-Nutef fi’l-fetavâ, thk. Selahaddin Abdüllatif en-Nahi, Müessesetü'r-Risâle, Beyrut 1984.
  • Sübkî, Ebû Nasr Taceddîn İbnü's-Sübkî Abdülvehhâb b. Ali b. Abdilkâfî b. Ali, el-İbhâc fî şerhi'l-Minhâc ‘alâ Minhâci'l-vüsûl ilâ ‘ilmi'l-usûl, thk. Şa’bân Muhammed İsmâîl, Mektebetü'l-Külliyyâti'l-Ezheriyye. Kahire 1981.
  • Şeybânî, Ebû Abdullah Muhammed b. Hasan b. Ferkad el-Hanefî, el-Câmiu’s-Sağîr, Âlemü'l-Kütüb. Beyrut 1986.
  • Şeybânî, Ebû Abdullah Muhammed b. Hasan b. Ferkad el-Hanefî, Kitâbu’l-Asl, I-VI, tsh. Ebü'l-Vefa Efgânî, Âlemü'l-Kütüb, Beyrut 1990.
  • Şeyhîzâde, Damad Abdurrahman Gelibolulu, Mecmâu’l-enhur fî şerhi Mülteka’l-ebhur, Matbaa-i Âmire. İstanbul 1910.
  • Şürünbülâli, Ebü'l-İhlas Hasan b. Ammar b. Ali Vefâî, Merâki’l-felâh fî şerh-i Nûri’l-îzâh, Matbaa-i Hayriye. İstanbul 1309.
  • Tahâvî, Ebû Cafer Ahmed b. Muhammed b. Selamet el-Ezdî, Muhtasarü’t-Tahâvî, thk. Ebü'l-Vefa el-Efgânî, Dârü'l-Kitâbi'l-Arabî, Kahire 1370.
  • Tahtâvî, Ahmed b. Muhammed b. İsmail el-Hanefî, Hâşiyetü’t-Tahtâvî ‘alâ Merâki’l-felâh şerhi Nûri’l-îzâh, thk. Abdulkerim el-Atâ, Mektebetü İlmi’l-Hadis. Dımeşk 2001.
  • Teftâzânî, Sa‘duddîn Mes‘ud b. Ömer, Şerhu’t-Telvîh ‘ala’t-Tavdîh li metni’t-Tenkîh fî usûli’l-fıkh, thk. Muhammed Adnan Derviş, Dâru’l-Erkam, Beyrut 1998.
  • Yavuz, Yunus Vehbi, Hanefî Mezhebinde İçtihat Felsefesi, İşaret Yay. İstanbul 1993.
  • Şaban, Zekiyyüddîn, İslâm Hukuk İlminin Esasları, çev. İbrahim Kâfi Dönmez, TDV Yay. Ankara 2005.
  • Şener, Abdülkadir, “Hanefîlerde Farz-Vacip Ayrımı ve Sünnetin Hükmü Üzerinde Bazı Düşünceler”, II. Din Şûrası Tebliğ ve Müzakereleri, 23-27 Kasım 1998 Ankara, Diyanet İşleri Başkanlığı Yay. Ankara 2003, I, 290-296.
  • Zerkeşî, Ebû Abdullah Bedreddin Muhammed b. Bahadır b. Abdullah, el-Bahru’l-muhît fî usûli’l-fıkh, haz. Abdülkadir Abdulanî, Vizâretü'l-Evkāf ve'ş-Şuûni’l-İslâmiyye, yy. 1992.
  • Zerkeşî, Ebû Abdullah Bedreddin Muhammed b. Bahadır b. Abdullah, Teşnîfu’l-mesâmi‘ bi-Cem‘i’l-cevâmi‘ li Taceddîn es-Sübkî, thk. Seyyid Abdulazîz, Abdullah Rebi, Müessetü Kurtuba, Kahire 1999.
  • Zeydan, Abdulkerim, el-Vecîz fî usûli’l-fıkh, Mektebetü'l-Kudüs, Bağdad 1985.

Detaylar

Sayı
Cilt: 18, Sayı: 1, Yaz 2018
Geliş Tarihi
13.09.2017
Kabul Tarihi
22.08.2019
Yayın Tarihi
30.06.2018
Dergi Bölümü
Araştırma Makalesi
Bilim dal(lar)ı
Temel İslam Bilimleri,
İslam Hukuku

Nasıl Atıf Yapılır

Çakmak, Selma. “Hanefî Mezhebinde Delil-Hüküm İlişkisi Bağlamında Tenzîhen-Tahrîmen Mekruh Ayrımı”. Marife 18/1. 30 Haziran 2018. 101-121. https://doi.org/10.33420/marife.338043.
Özet Görüntüleme: 2
PDF İndirme: 2

Dosya İndirmeleri

Dosya indirme bilgisi bulunmuyor.
DergiPark İstatistikleri: